Facilitáronnos
unha copia dixital deste mapa, o orixinal consérvase no Arquivo Histórico
Universitario de Santiago (signatura: clero 559, fol 251) e constitúe unha auténtica xoia para estudar o pasado
da nosa vila.
O mapa debeuse
de facer para marcar lindes de terras e xurisdición da Casa de Dozo da Torre
(hoxe coñecida como Ouso da Torre). Aparece nun libro de “apeos” (delimitación
de lindes) do Mosteiro de S. Martiño Pinario que vai de 1579 a 1597 e a ficha
do arquivo indica que o mapa corresponde a 1593. O mapa mostra a nosa vila
dende o mar, na base do cal está perfectamente indicado e aparece a lenda: “Mar de la parte del poniente”(oeste) e están representadas as “vilas” de Cambados
e Santo Tomé do Mar, e non Fefiñáns. Xa
algo debía existir nestas datas en Fefiñáns, pero non aínda o “Palacio” tal
como o coñecemos hoxe. Pero o motivo polo que se fai o mapa non ten nada que
ver con Fefiñáns senón coa delimitación dos señoríos de Cambados e Santomé,
razón pola que cremos que non se representa nada desta vila.
Cambados aparece
representado como un conxunto de casas arremuiñadas arredor dunha igrexa (con
torre e campanario) e unha praza. Quizais sexa a igrexa do (daquela) Convento
de S. Francisco (hoxe igrexa parroquial) e a praza debe corresponder ao que era
entón o campo de S. Francisco que serviu aínda a principios do s. XX como campo
da feira, onde se vendía o gando. Conservamos algunha foto antiga deste espazo,
tamén chamado carballeira de S. Francisco, onde en torno a 1950 se edificaron
as “casas baratas”.
Foto
dos anos 50 na que se ve á esquerda o muro e horta do Pazo de Taboada
ou de Silva, e á dereita ao fondo a Xuventude e en primeiro termo a
carballeira de S. Francisco onde se construíron as casas baratas.
Ao lado do
núcleo de Cambados aparece a lenda: “Calle
y camino que sale de Cambados para la fuente y crucero de S. Thomé”. A
citada fonte e cruceiro aínda se atopan hoxe no núcleo de Santomé (lavadoiro e
praza do cruceiro). É especialmente interesante o debuxo da Illa de S.
Sadurniño, que o mapa chama “Villa Vieja” e o resalta varias veces: “ Entrada y salida de Villa Vieja”,
marcando unha entrada cun arco de medio punto,
“Torre y cerca de Villa Vieja”
dando conta da existencia da Torre e dunha muralla (cerca) que a rodeaba, “Villa Vieja con mar alrededor”,
remarcando o seu carácter insular. O nome de Vila Vella aparece noutros
documentos como o que escribiu Xerónimo del Hoyo en 1607 que indica que o
primeiro núcleo habitado foi este illote (por razóns defensivas) e dende aí a
posteriormente a xente se foi instalando na liña de costa. É posible ver no
debuxo como fóra da cerca da “Fortaleza” de San Sadurniño existen na illiña
casas de veciños, Xerónimo del Hoyo di que “Esta
islilla tiene diez y siete vecinos y son pobres. Solían ser ochenta”.
Comenta Xerónimo del Hoyo que había unha calzada empedrada que cando a marea
está baixa (cando “devala”) pódese cruzar. Di tamén que ten unha ermida adicada
a Santo Tomé e a S. Sadurniño, que darán nome posteriormente á illa e á Vila de
Santo Tomé do mar. Caamaño Bournacell escribe en
1933 no seu libro “Cambados a la luz de la historia” que aínda se podían ver os
alicerces da ermida.
O debuxo proba a
existencia dunha fortaleza en San Sadurniño, con muralla e torre defensiva O autor do debuxo fai circulares a
muralla e a torre, así como tamén a torre-campanario de Sta Mariña, licenza do
artista que non corresponde coa realidade do conservado hoxe, que vemos que é
cadrado. A Torre parece que ten tres andares, ten merlóns (“almenas”) no remate
e unha cheminea que aínda se conserva hoxe. O construído (que
se ve no mapa) e o conservado hoxexa demostrou Gumersindo Mosteiro que é de finais do s. XV ou principios do XVI e ten unha finalidade residencial, construída probablemente polas descendentes de Sueiro Gomes Soutomaior, a súa filla María e a súa neta Xoana. Nada que ver polo tanto cunha torre defensiva e vixía contra ataques de piratas vikinkos ou sarracenos como se ten dito.
Outras
inscricións no mapa indican: "Camino
que también va para Espiñero y entrada de la jurisdicción y propiedad de Dozo
da Torre” que cremos que corresponde ao camiño que bordeando o asilo
actual, pasa por diante do antigo matadoiro, hoxe centro de día, e Ribeira de Mouta e continúa por Fonte de
Brúa ata o río Umia. Nese camiño aparece
tamén indicado: “Crucero de S. Thomé de la parte del Vendaval en el mesmo camino”. Deste cruceiro tamén
conservamos nunha foto a súa ubicación orixinal, á beira dos muros do Pazo de
Montesacro (hoxe asilo) a carón de onde existiu posteriormente a chamada
“Alameda vella”.
Cruceiro de Santo Tomé situado a
carón dos muros do asilo e ao lado de onde estaba situada a Alameda
Vella de Santomé na que logo se construíron unhas casas para mariñeiros.
Destácanse no mapa varias viñas, seguramente pola súa
importancia e extensión, como a “Viña de
Canzela (?)” en Santomé ou "Viña
de Rodrigo de Padín de la parte de la jurisdicción de la villa de Cambados";
e igualmente: "Viña de la entrada de
Dozo da Torre" que estaban cercadas e que cadran no límite de
separación entre as terras do señorío de Cambados e o de Santomé, neste caso o
Couto de Dozo da Torre.
Chegados a este
punto é importante aclarar que na organización señorial que sigue á Idade
Media, a totalidade do territorio estaba
dividido en señoríos, mandados por un señor, que podía ser laico (nobres) ou
eclesiástico ( bispos e arcebispos ou abades de mosteiros). Legalmente a
propiedade da terra e ás veces tamén o dereito de exercer xustiza e outras
prevendas pertencía ao señor. Os campesiños traballaban estas terras e debían
pagar polo seu uso uns impostos, chamados foros en Galicia, que podían
ser en diñeiro ou en especie (parte da colleita ou días de traballo nas terras
dos señores). En Galicia o poder da Igrexa foi moi forte, especialmente da
Igrexa de Santiago que recibía numerosas doazóns en terras por parte do Rei; de
feito na época medieval a Ría de Arousa era propiedade dos bispos santiagueses
que logo aforaron (cederon) a varias casas nobres como é o caso dos Soutomaior,
señores de Lantaño, que recibiron o señorío de Santomé do Mar. O señorío de
Cambados pertencía a finais da idade media ao Conde de Monterrei.
Pero sigamos co
mapa, na liña costeira aparece indicado “Espiñeyro
propiedad del Cabildo de Santiago” e tamén “Río Umia donde anda la barca en Dozo da Torre” e “Casal da Barca”. O mapa fai clara
referencia por tanto á barca que cruzaba o río Umia trasladando pasaxeiros e
mercadorías dunha beira a outra do río moito antes de que se construíra a
ponte, que é de finais do s. XIX (e que
leva tamén o nome de Ponte da Barca). No propio mapa aparece debuxada na parte
superior esa barca que nesta copia dixital non se ve ben pero no mapa orixinal
é posible ver con claridade a tres pasaxeiros, un dos cales manexa o timón.
Supoñemos probable que o barqueiro que cruza o río , e que cobraba por facelo,
dependa do señor de Dozo da Torre que percibe así outra renda señorial.
Aparece logo a
casa de Dozo da Torre (hoxe chamada Ouso da Torre) elemento importante do mapa
e polo cal se fai. Esta casa aparece debuxada cunha torre con merlóns similar a
outras do debuxo. Cremos que aínda existen restos dela na actualidade no lugar
chamado Ouso da Torre. Xaquín Sánchez Peña no seu libro de Historia de Cambados
escrito a principios do s. XX falaba así dela: “Está situada esta casa detrás del monte de la Pastora, hacia el lado
sur, por cuyo lado limita la huerta con el río Umia. Pertenece dicho lugar a la
villa de Santo Tomé do Mar. La casa es del s. XVI, no es un edificio de
importancia pero le dá algo de carácter feudal una especie de torre almenada
que tiene hacia el poniente. Perteneció este caserón con el de Cacabelos al
hidalgo Don Antonio Fernández Cardecid, que falleció el año de 1724, siendo
enterrado en S. Francisco. Esta familia estuvo emparentada con Don Francisco
Peña Cardecid y Doña Josefa Montenegro, de estos desciende Valle-Inclán o Valle
Peña”. Fala Sánchez Peña de épocas posteriores, de cando a propiedade pasou
a outros “señores” pero é significativo que fale da relación coa casa de
Cacabelos que no mapa aparece debuxada e indícase “Cacavelos, con jurisdicción, sin propiedad”. É dicir o señor do
couto de Dozo da Torre debía ter dereitos xurisdicionais (aplicar xustiza,
cobrar certos servizos…) sobre Cacabelos, pero non a propiedade, como ás veces
sucedía.
Foto do conservado hoxe da Casa de
Dozo da Torre (Ouso da Torre), a casa debe estar moi modificada respecto
da orixinal pero aínda conserva algo dos merlóns ("almenas") da torre.
Aparecen no mapa
os límites da xurisdición de Dozo da Torre que cara o norte viñan marcados polo
“camino y crucero de longe donde llega la
jurisdicción de Dozo da Torre”. Este cruceiro puidera ser o que está
actualmente no lugar do Cruceiro, xa na parroquia de Vilariño. Na divisoria de
augas do monte da Pastora atópase outro límite: “Aguas vertientes a la parte del oriente que es Dozo da Torre”. Pola
contra o lado oeste pertence a Santa Mariña Dozo e o señorío de Cambados: “ Castro y mojón de Sta Marina por do va Dozo
da Torre”. A igrexa de Sta Mariña xa pertence ao señorío de Cambados
e este debuxo aporta información de como era orixinalmente, aparece por
exemplo un rosetón hoxe perdido e que Sánchez Peña conta que foi
vendido a uns ingleses "por unas pocas pesetas".
Quizais sexa este marco o "Mojón de
Sta Marina" ao que se refire o mapa, delimita na cima do monte da
Pastora por onde pasa a liña de separación entre a xurisdición de Dozo
da Torre e Cambados. Dou con el o noso amigo Manuel Núñez.
Rematamos
dicindo que o mapa ten escrito no seu reverso o seguinte: “Planta del Coto de Dozo da Torre, con jurisdizión zevil y criminal que
lleva oy en foro de este Monasterio,
Murga, por ceçión que le hizo el
Conde de Villa umbrosa y Castro nuevo". Esta inscrición
refrenda que se trata dunha delimitación de lindes e cítase ao Mosteiro (de S.
Martiño Piñario onde se atopaba o documento) indicando que o aforou a (Diego de
Zárate e) Murga, 1º Marqués de Montesacro que comprou o señorío de Santo Tomé do
Mar ao Conde De Villaumbrosa y Castronuevo.
Polo libro de Suso Vila sobre a
casa dos Soutomaior sabemos que o señorío de Santomé do Mar pertenceu na
baixa idade media á familia dos Soutomaior de Lantañón. Posteriormente pasou á súa filla María e a súa neta Xoana e logo a seu bisneto Enrique Enríquez de Guzmán Soutomaior. Este nobre,
centrado nas súas posesións en Castela non prestou moito interese a esta
propiedade e perdeu o preito (despois de varias décadas de litixio) que o
Arcebispo de Santiago lle puxera a Sueiro Gomes de Soutomaior en 1478 coa
finalidade de recuperar os feudos do Barbanza e o Salnés que foran propiedade
da mitra santiaguesa e logo aforados aos
Soutomaior.
Pido aos lectores e lectoras que se atopan erros ou non están
dacordo co que poño mo fagan saber: nos comentarios do blog ou neste
enderezo, mariasorey@gmail.com. Un saúdo, Maribel Iglesias.
