DIEGO DE ZÁRATE MURGA, I MARQUÉS DE MONTESACRO. Sindo Mosteiro

Estupendo artigo, con moitos datos inéditos que nos envía  Sindo Mosteiro. Debido á súa extensión repartirémolo en tres entradas diferentes, aquí vai a primeira. Fálase da vida do Marqués.


Diego de Zárate Murga naceu na vila de Salinas de Añana (Araba) o 28 de febreiro de 1666 e morrería no seu domicilio de Madrid no 1717. Os seus pais foron Diego de Zárate (nacido en Salinas de Añana, o 8/VIII/1632, “hijodalgo de Salinas de Añana” e Procurador xeral no 1695, fai testamento o 20 de decembro de 1699), e Ana de Murga (nacida en San Millán de la Cogolla o 6/VIII/1639). Casaron en San Millán de la Cogolla o 16/IV/1657. Despois de Diego, tiveron por fillos a Francisco, María e José.

Salinas de Añana, Álava/Araba. Foto Iñaki Linazasoro, 1979

Na súa vila de orixe xa acadara certa relevancia e logra o nomeamento de “Alcalde de la Hermandad por los Hijosdalgo de Salinas de Añana”no 1693. Chegaría incluso a fundar aquí un hospital con capelanía e unha preceptoría de gramática. Posteriormente aparece algunha noticia que fai pensar que xa andaba a buscar negocios en Galicia, pois no 1694 preitea sobre unha serie de bens do Casal de Moldes contra Juan Ignacio Padín Valladares, herdeiro do morgado de Quintáns. Mais el xa tiña posta a mirada nos asuntos da Corte e se aveciña en Madrid, buscando as alianzas doutros vascos e navarros que co tempo formarían, a imitación da congregación navarra, a “Congregación de Naturales y Originarios de las Tres Provincias Vascongadas establecida bajo la Advocación del Glorioso San Ignacio de Loyola”, un verdadeiro lobby vasco que presionaba en favor dos seus intereses nos organismos do Estado, fundada formalmente no 1715 e sendo o primeiro prefecto o marqués de Montesacro.

O seu domicilio madrileño semella foi unha casa arrendada ao Marqués del Carpio, que aínda no 1727 habitaba o seu herdeiro e irmán José, quen xa figura como veciño de Madrid nun preito de 1723 contra o marqués de Tosos, embargándolle bens e lugares, e outro de 1725. Pero non tardaría este segundo marqués en trasladar o seu domicilio a Compostela coa súa familia (a muller María Josefa Luyando Barrón, e as súas fillas Francisca, Rosalía e Josefa, casada en Compostela co marqués del Arco no 2 de xaneiro de 1732), constando a construción dunha nova casa na rúa do Vilar baixo a dirección do mestre de obras Xosé de Seixas, tal e como indica o seu testamento de 1740 e o inventario dos seus bens de 1744. Aínda así, no 1745 figura unha casa ao seu nome en Madrid, na rúa da Concepción, onde ocupaba o baixo a Libraría de Miguel Ximénez.

Madrid, praza da “Cebada” e rúa da “Concepción”. Gravado de Pieter van der Aa, 1707. A orixe da riqueza de Diego de Zárate e do seu entorno está no século XVII, tras o afundimento das redes comerciais castelás e unha fonda crise económica que aproveitaron os portos comerciais do mar Cantábrico. A autoridade real merma máis a cada volta e a prata chega cada día menos a Sevilla. Establécense entón unhas redes comerciais potentes desde o Norte aproveitando sobre todo o porto de Bilbao, desde onde se vai controlar a exportación da lá castelá e o ferro vasco.  Desenvólvense os estaleiros e moitos armadores desa área se apuntan á construción de grandes naves para a Mariña e a Flota de Indias. A segunda metade do século XVII é de acumulación de grandes riquezas para vascos, navarros e cántabros, establecendo redes e alianzas de intereses moi frutíferas. Toda esta liquidez será decisiva para entraren nos negocios do rei e a corte, sempre interesantes, xa no reinado de Carlos II. Entre este grupo está Diego de Zárate, e todos eles aproveitarán o seu momento definitivo, o grande salto adiante que supón a Guerra de Sucesión, apoiando decisivamente a Felipe V, o herdeiro lexítimo. Para o rei a situación era crítica e soubo agradecer con xenerosidade o apoio financeiro, o aprovisionamento do exército e a distribución e venda de cargos e honras que reportaban bos dividendos. Estes benfeitores do rei acaban recibindo altos cargos no goberno, son asentistas do exército e arrendan as rendas reais. As redes clientelares trasládanse de xeito masivo agora a Madrid e ás oportunidades indianas. De feito, as casas comerciais procedentes de Navarra, País Vasco e Cantabria supuxeron case o 80% do total do gran comercio madrileño e máis do 50% dos banqueiros desde mediados do século XVIII a mediados da seguinte centuria. O “capo dei capi” de toda esta trama semella que foi Juan de Goyeneche y Gastón, que controlaba todo o que pasaba nas finanzas da Corte. A maior parte deles acabaría atopando o que buscaba, mellorar considerablemente a súa economía e acadar unha elevación no escalafón social derivados das relacións privilexiadas.  A relación co rei  “Philippe V. Roy d’Espagne”. Gravado da Guerra de Sucesión, 1704. Diego de Zárate foi secretario real no final do reinado de Carlos II e tamén sería “Gentilhombre de la Cámara de su Majestad” e membro do Consello de Facenda co seu sucesor Felipe V. Co tempo vaise converter en asentista e prestamista da coroa, así como un destacado comerciante coas Indias; é un caso de nobreza recente e ornamental, asentada nas rendas de propiedade e non no poder xurisdicional, orixinada nos servizos pecuniarios á Coroa. No 1705 xa ten unha posición importante como home de negocios coa plena confianza do rei. Este, no medio dunha situación dos seus estados bastante crítica nese ano, decide reorganizar o sistema de actividades económicas e convoca unha Xunta para o restablecemento do comercio, do que entra a formar parte Diego de Zárate, e aquí é onde se ofrece para adiantar os cartos con que afrontar os convois que partían ás Indias no ano 1706. Na súa intervención propón despachar polos seus medios, e trimestralmente, un barco a Portobelo e outro a Veracruz, levando e traendo correo oficial e de particulares, reservándose o control do comercio de bens que ían e viñan nos barcos. Isto rompía o monopolio andaluz de séculos, porque se permitía a carga e descarga na costa vasca. O asento de Montesacro é aprobado en 1707 a pesar da oposición andaluza, pero as operacións resultaron de dubidoso rendemento, co que renuncia ao pouco ante a necesidade de liquidez desorbitada e o enorme risco da empresa. En atención aos servizos que fixo ao rei é distinguido con sucesivas titulacións, a previa de vizconde de Vite mediante un decreto executivo do 5 de novembro de 1706 (polos “servicios que le había hecho”), e definitivamente, o 14 de marzo de 1707, nun despacho de nomeamento, o título de marqués de Montesacro. En paralelo vai ter acceso á concesión do hábito de Cabaleiro da Orde de Santiago nese 1706. Posteriormente, nun decreto de 11 de abril de 1708, exímese a perpetuidade do pago de servizo de lanzas e media annata “en consideración a los servicios que me ha hecho el marqués de Montesacro para las urgencias de la presente guerra en diferentes préstamos sin conduzión ni intereses y que es justo hazerle merced correspondiente a esta utilidad (...) por el beneficio que ha resultado a las mismas urgencias”. A exención destes dous impostos resultaba un monto apreciable, xa que o servizo de lanzas era unha contribución en metálico que substituíra á obriga dos nobres da coroa de Castela de aportar lanzas (tropas) para as necesidades do rei desde 1631, mentres que o de Media annata gravaba os nomeamentos para empregos públicos retribuídos ou mercedes, pagadoiro cando xa se acadara ese emprego. O acceso á nobreza Para acceder ao título nobiliario era imprescindible ser señor con vasalos, polo que buscou negociar este asunto e solicita á comunidade do mosteiro de San Martiño Pinario de Santiago de Compostela que se lle afore unha das súas xurisdicións. Acordan o 25 de xaneiro de 1707 que o mosteiro, mediante licencias superiores, dar foro da xurisdición chamada do Monte Sacro coa freguesía de San Lourenzo da Granxa, da que non recibía beneficio de ningún tipo, a cambio dunha renda anual de oito reais de prata. Esta era colindante á outra xurisdición de Monte Sacro, coas freguesías de San Pedro de Sarandón e de Santa María de Lestedo, pertencentes á Mitra compostelá. O noso protagonista ve a oportunidade de utilizar a súa posición para un ennobrecemento progresivo en moi pouco tempo. Xa acadado o título desexado, e buscando a incorporación deste neófito entre a vella fidalguía compostelá, fai acto de presenza nun acto público de relevancia, xa que doa o novo palio para a nova igrexa de San Paio de Antealtares, que se estrea o 21 de maio de 1707 cunha procesión multitudinaria e pomposa, moi ao estilo compostelán, todo un acontecemento da vila arcebispal da época, onde se daba traslado ao Sacramento desde San Martiño Pinario á nova igrexa de San Paio, atravesando a catedral. O espectáculo estaba lucido polos xigantes, catro grupos de danzas, os tocadores de chirimías, as confrarías de oficios da cidade, as comunidades relixiosas do entorno, priores e abades invitados, militares dos acuartelamentos próximos, fogueteiros e moreas de persoas de a pé que demoraron varias horas en percorreren uns 200 metros. Aproveitouse a ocasión para a estrea do novo órgano da catedral doado polo arcebispo Monroi.  Á pequena xurisdición de Monte Sacro incorpora no 1709 outras de certa relevancia adquiridas ao IV conde de Castronuevo, Martín de Guzmán Niño Enríquez de Soutomaior, unha serie de posesións dos seus antepasados procedentes do morgado establecido por Sueiro Gomes de Soutomaior na súa filla María no 1483, entre as que está a xurisdición de San Tomé do Mar, que incluía as vilas de San Tomé do Mar, Portonovo e couto de Usso da Torre, así como as freguesías de San Martiño e San Salvador de Meis, San Clemenzo de Sisán e San Miguel de Deiro, por aforamento da Encomenda de Pazos de Arenteiro da Soberana Orde Militar e Hospitalaria de San Xoán de Xerusalén, Rodas e Malta. Entre as adquisicións que fai o marqués que viñan dos tempos de Sueiro Gomes de Soutomaior está tamén a Torre da Ínsua de Vea ou de Cora, no concello da Estrada, e así foi do marquesado de Montesacro ata o 1852, en que se fai co seu dominio útil Francisco Touceda, tras un ano de fame no que os veciños non puideron pagar a renda ao marqués e este Touceda faise cos tres ferrados de posesión coas ruínas da torre (segundo algúns autores, xa que o arcebispo foi recuperando gran parte do que tiña aforado aos Soutomaior xa no século XVI, destacando a casa principal de Lantañón). A vella torre fora destruída na Segunda Guerra Irmandiña e xa estaba reconstruída no 1470, pois o mariscal fai preito de homenaxe ante o arcebispo Alonso de Fonseca por medio de Estevo de Xunqueiras. Posteriormente déixaa en herdanza á filla María de Mendoza dentro do morgado que indicaba as tres casas-fortaleza  principais de Lantañón, Rianxo e Ínsoa de Vea, no 1485. En relación con este lugar hai que facer notar o comportamento detestable de Sueiro Gomes de Soutomaior coas súas prácticas do máis puro estilo mafioso, xa que lle servía para o secuestro, a extorsión e a tortura de camiñantes e mercaderes daquela parte, para o que utilizaba sicarios, dos que se fixo famoso un matón negro que debía de impresionar moito (seria algo así como un Mike Tysson do momento) e que torturaba á xente levándoa ao extremo do afogamento no río Ulla, tal e como indican testemuñas no famoso preito Tabera-Fonseca.  Os negocios Por real decreto de 21 de novembro de 1706, Filipe V embargou os oficios de natureza fiscal e as súas rendas, incluído o correo maior, que viña sendo arrendado desde 1518, nos tempos de Carlos I, á familia Tasis de xeito exclusivo. No 23 de xullo de 1707 Zárate asina un asento polo que se fai cargo de todas as estafetas e carreiras de postas dos reinos e territorios de Filipe V durante 4 anos, arrendando en 1.800.000 reais -120.000 escudos cada ano-, entrando en vigor o 10 de setembro, aínda que se desestima antes dun ano. O cargo denominábase como “Director General de las Estafetas y Postas de España, Italia, Flandes y paquebotes para las Indias”, tal e como indica nun memorial que envía ao rei o 2 de febreiro de 1708, de resultas do que quedan rescindidas algunhas obrigas o 24 dese mes. Probablemente tería aquí certo quebranto económico, pois acode ao Monte de Piedad madrileño en busca de liquidez, concretamente 750 reais, no 27 de abril de 1708. Traspásase ao asentista navarro Juan Francisco Goyeneche Irigoyen, marqués de Ugena. Mentres estivo enaxenado este servizo –que incluía, ademais do correo privado, letras de cambio e efectos de comercio, así como ordes do rei, valixas diplomáticas e partidas de cartos da administración- en mans do lobby vasco-navarro, producíronse moitos abusos e non será até o 1716 cando se asuma directamente polo Estado, nomeando un administrador que, casualmente, procedía dese grupo de presión. No arrendamento dos correos, Zárate estaba asociado con Huberto Huybrecht, holandés nacionalizado español no 1700 e dedicado aos negocios como, entre outros, o asento de rendas reais das salinas en Galicia e Asturias e o de subministros ao exército, que xa no 1661 contaba con casa mercantil aberta en Bilbao a nome de David e no 1685 do mesmo Huberto, acusado de contrabando de prata no 1692, e coa nova situación política trasladado a Madrid (tiña que ser boa peza este socio). Entre outros negocios que emprendeu, podemos citar un pago de 60.000 reais para que se despache cédula de indulto a un navío no 1709 ou unha doazón ás arcas do Estado de 300.000 reais con algún fin que descoñecemos, no 1710. No 1711 actúa como aboador de Mateo Pablo Díaz Lavandero –o que sería despois, no 1732, marqués de Torrenueva- no asento de aprovisionamento de pan e orxo ás prazas de Andalucía. No 1712 consta que entrega 1.500 doblóns por unha negociación segreda. No 1713 (petición de licenza do 9 de febreiro) paga 1.000 pesos para exercer o correxemento de Quito, un cargo subrogado que lle pertencía a José de Echarri, marqués de Salinas, desde 1711, xa que se atopaba incapacitado para exercer esta función (posteriormente é prorrogado no 1719 ao seu nome en 1.600 pesos mediante provisión por vía executiva, aínda que supoño que sería realmente o seu irmán José o que se faga cargo). No 1714 firma outro asento para enviar tres navíos e un patache a Honduras con mercadoría. Tamén consta como intermediario na venda do navío Hermione, tamén chamado San Francisco Xabier, construído en Brest en 1702, adquirido para a Armada Española no 1716. Era unha fragata de dúas pontes con 52 canóns, que participou en varias accións de guerra e protexendo convois de mercantes. Destácase a participación no intento fracasado de desembarco en Escocia para apoiar ás tropas de James Stuart, pretendente ao trono escocés, no 1719. Deuse de baixa na Armada no 1724.  “Plaza Mayor de Quito”. Anónimo ca. 1790  (á dereita “Palacio de la Real Audiencia”, sé do correxedor). Unha das empresas máis importantes do marqués foi a compra dun gran navío para comerciar coas Indias. Fora construído en Tolon por François Coulomb en 1703 co nome de “Toulousse”, armado con arredor de 60 canóns. Afundiríase no 1707 mais é reflotado inmediatamente. Durante a Guerra de Sucesión, no 2 de decembro de 1711, é capturado polos británicos, que modifican o nome, pasando a se denominar “Thoulousse”, sen que chegue a participar nos servizos da Armada, xa que no 1712 é vendido ao marqués de Montesacro, que o volve bautizar co nome de “San Felipe y Santiago”, indicando que se lle chamaba vulgarmente “La Tolosa”e que desprazaba 700 toneladas e armaba 52 canóns. Aproveita a suspensión de armas dese ano e a ausencia dos ingleses, pois o rei daquela outorga asentos de rexistro a particulares para retomaren o comercio de ultramar, a falla de flotas de galeóns, sendo os primeiros que aproveitan a ocasión Antonio de Echeverz Zubiza, o marqués de Montesacro, o almirante Manuel López Pintado e algúns especuladores máis. Ese mesmo ano alístase unha flota en Cádiz. En canto a este navío, fixo ruta cara Honduras e Caracas no decembro de 1714. En xuño de 1717 parte xunto co “Nuestra Señora de Aránzazu” cara Veracruz, e desde Honduras regresa a Cádiz en decembro dese ano. No 1718 é mercado pola Armada Española, participando en accións de guerra e outros servizos. A súa última viaxe foi desde Cádiz o 13 de xullo de 1724, cunha carga de mercurio de Almadén fundamentalmente, xunto co “Nuestra Señora de Guadalupe”. Ambos barcos serían afundidos por un temporal, chegando a Santo Domingo, o 24 de agosto. Co paso dos anos, a súa escavación constituiría un fito na arqueoloxía submariña.  Plano da escavación subacuática da “Flota del Azogue”, 1994-96. Este afundimento provoca unha grave crise en España pola imposibilidade de extracción de ouro e acuñación de moeda, pois o mercurio era imprescindible e non había outro abastecemento alternativo. A empresa de Montesacro non foi como agardaba, quizais por un exceso de ambición e audacia, pois o asento, autorizado no 1714, pretendía despachar dous buques no ano a Honduras e outro a Caracas, portando tamén cacao de Venezuela a Veracruz, coa obriga de levaren veedores que controlasen o posible contrabando e fraude. Foi esta a primeira compañía mercantil por accións en territorio hispano e un dos accionistas resultaba ser o mesmo rei. A empresa foi torpedeada desde o Consulado de Cádiz, a Universidade de Mareantes de Sevilla e o Consello de Indias, así como as autoridades indianas, xa que o comercio do cacao con Nueva España era, e volvería ser, monopolio de facto dos venezolanos. A expedición chegou ao porto de La Guaira a finais de 1714 e as mercadorías foron embargadas polas autoridades do lugar, queixándose o marqués ao rei de que a verdadeira razón dese embargo arbitrario era que querían protexer como fose o seu comercio irregular, especialmente o que se derivaba da produción de augardente destilado da cana dóce (ron). Pasaría algo semellante coa Compañía de Galicia no 1721 que pretendía dar saída aos produtos galegos manufacturados e de transformación cara ás Indias.                                                                         A sepultura   San Domingos de Pontevedra. Foto Francisco Zagala, 1903.  Nos últimos anos da súa vida, quizais prevendo a súa desaparición á penas superados os 50 anos, prestará atención a outra das adquisicións que viñan no paquete dos Soutomaior, o padroado da capela de San Tomé e Santo André do convento dominico de Pontevedra. Manda facer unha peritaxe que se realiza os días 11 e 12 de xaneiro de 1715, recoñecendo as tumbas dos seus antecesores na xurisdición de San Tomé do Mar. Están presentes o canteiro Brais de Cacabelos, Gomes Varela e Xosé Mariño de Lobeira, xunto co apoderado do marqués, Francisco Antonio Vélez. Probablemente ven que o lugar non era axeitado para a súa tumba, pois xa estaba repleto cos monumentos sepulcrais do fundador, Diego Álvarez de Soutomaior, o seu fillo Paio Álvarez de Soutomaior, María Álvarez Gomes Chariño, Xoán Fernández de Soutomaior e Sueiro Gomes de Soutomaior. Tamén indican que naquela altura a torre e casa de San Tomé do Mar tiña na fachada o escudo idéntico aos dunha lauda sepulcral hoxe desaparecida, desde 1867, coas armas dos Soutomaior, seguramente de Diego Gomes de Soutomaior, realizado entre 1425 e 1435. Pero a propiedade e padroado da capela non estaba clara e o convento dominico é denunciado por Xoán de Romai Soutomaior, que reclama a posesión, mediante preito que se inicia no 1714 e se remata, cos dous protagonistas xa mortos, no 1719. Había que buscar outro lugar e pon os ollos en Compostela. A Venerable Orde Terceira Franciscana, que xa estaba presente nesa vila desde tempo atrás, decide comprar un terreo aos frades á beira do convento franciscano no 1662, construíndo unha primeira capela de pequeno tamaño encargada a Andrés de Castro. No 1671 contan coa primeira fundación de misas perpetuas e os ingresos permiten erguer o retábulo. Rapidamente queda pequena pola grande actividade e prestixio da VOT e, xa no 1676, fan acopio de fondos e chaman a Domingo de Andrade e Diego de Romai, membros da orde, para trazaren a obra da súa igrexa, que se inicia no 1681 baixo direción do segundo ao principio e do primeiro máis tarde. Os cartos chegan moi amodo para unha igrexa onde se querían enterrar, sobre todo, artistas e non se pode rematar, máis ou menos, ata 25 anos despois, no 1706, sendo ampliada no 1708 e no 1715-19 para ergueren o coro, a sancristía e aínda máis tarde para un novo edificio anexo como remate. O retábulo maior lévao a cabo Miguel de Romai desde 1711. Os retábulos colaterais fannos Manuel de Leis e Francisco das Moas no 1737-38 seguindo as trazas de Simón Rodríguez, pero orixinalmente había un acordo polo que Diego de Zárate se compromete a pagar o retábulo colateral do evanxelio en 5.000 reais, segundo o Libro de Contas da VOT. No Libro de Xuntas da VOT infórmase no 1715 do acordo definitivo polo que o compromiso era pagar a construción e dourado do retábulo que incluía o escudo do marqués, reservando un lugar ao seu pé para a súa tumba e outro inmediato para a súa familia, ambas tamén co seu escudo, nun prezo de 200 doblóns, pero no ano seguinte xa están en preitos ambas partes. O caso é  que ese retábulo queda sen facer polo momento e a tumba do marqués é colocada nun nicho sepulcral inmediato ao presbiterio, acompañado por outras dúas tumbas sinxelas da familia. Quizais a prematura morte do noso protagonista desbaratase os plans. Consta que Fernando de Casas traballa no 1715 nas obras da sancristía para a VOT, co que ben podería ser o autor da tumba do marqués, atendendo ao seu estilo, aínda que esta traza tamén podía estar feita pola man de Simón Rodríguez.  Monumento funerario de Diego de Zárate na capela da VOT en Compostela. Foto Maribel Iglesias, 2015.   En canto ao monumento funerario do Marqués de Monte Sacro, que recentemente coñecín grazas ao traballo incansable de Maribel Iglesias Baldonedo, o máis sorprendente é comprobar o diferente que é o estilo desta peza en relación coa parafernalia decorativa do seu pazo en San Tomé do Mar. Eu diría que son dúas testemuñas moi claras das dúas liñas que seguiran os discípulos de maior sona de Domingo de Andrade na primeira metade do século XVIII: Fernando de Casas Novoa e máis Simón Rodríguez. A súa casa cambadesa é quizais unha obra trazada por Simón Rodríguez ou algún seguidor, cos seus característicos pináculos e decoración xeométrica de placas recortadas. No caso deste monumento funerario parece estar máis na liña de Casas Novoa, seguramente menos innovadora, pero nunha busca constante de equilibrio entre a xa clásica decoración vexetal, con uso de sartas de froitas no remate inferior e volutas orgánicas e carnosas no medio dos acantos e similares (que tan ben desenvolvera Domingo de Andrade) e novos elementos xeométricos, como esas volutas quebradas moi perfiladas, deitadas entre o escudo e a propia tumba, que non se perturban entre eles. O conxunto articúlase co leito moi simple, cunha cartela no frontal onde un marco moldurado con orelleiras, moi plano, inclúe no seu interior a inscrición que presenta ao defunto:  “Este nicho es de Don Diego de Zárate i Murga i de sus herederos. Cavallero del horden de Santiago, Marqués de Monte Sacro, Gentilhombre de la Cámara de su Magestad, de su Consejo de Azienda, Señor de las Villas y Jurisdeciones de Santo Tomé do Mar y de la de Portonobo y Coto de Usso de A Torre”. Sobre a habitual tampa troncopiramidal sitúase todo o repertorio decorativo, cun pé moldurado de base que porta unha placa recortada, sobre a que se labra o escudo ovoidal e cuartelado coas armas de Murga e Zárate, sobre a cruz que alude á condición de Cabaleiro de Santiago. Remátase con coroa de marqués e enmarca o escudo unha decoración vexetal sobre todo a base de acantos e volutas, ademais de dous colgantes de restas de froitas e follato. Tamén teñen interese eses putti tan ben mantidos da pintura mural, co pano na man nun xesto de lamentación e portando símbolos referidos á morte: a caveira como reflexión ante a condición mortal do ser humano e a trompeta como anuncio final que portan os anxos tubicinantes da Apocalipse, sobre un fondo decorativo de acantos carnosos. Esta pintura podería  andar na onda do taller de García de Bouzas, o principal pintor compostelán do momento. Este monumento funerario seguramente foi mandado facer polo II Marqués de Montesacro, o irmán do fundador, José, pouco despois da morte de Diego de Zárate, no 1717, acontecida en Madrid, onde tiña a súa residencia e centro de operacións. Este testara o 24 de agosto dese ano, dando instrucións para a fundación de dous morgados: un coas posesións galegas en favor do seu irmán José e outro coas vascas e rioxanas en favor da súa irmá Josefa, determinando que nunca poderían estar unidos ambos vínculos. A escritura de fundación definitiva dos morgados é de 16 de xuño de 1720. Esta decisión irá provocar no futuro unha grave crise familiar que altera a sucesión, con sucesivas sentencias, entre 1850 e 1863.

A Luís Rei. In Memoriam

Por motivos que non veñen ao caso comentar agora, os meus estados anímicos parecen a miúdo un dragón chino, con baixadas e subidas, ás veces subidas moi altas e outras veces baixadas moi fondas. Na primavera pasada estaba eu nunha desas baixadas e púxose en contacto comigo Antón Mascato, para que lle fixera chegar un texto con motivo da edición dun libro de homenaxe a Luís Rei. Malia que o intentei moitos días, non conseguía que saíse  nada decente.O último día en que remataba o prazo para levar os textos á imprenta, Antón púxose de novo en contacto comigo, díxenlle que non tiña nada que se poidese publicar. Insistiu. Que fixera algo, que a Luís habíalle de gustar, e con este empurrón, ás presas, sen moita reflexión, saíron unhas cantas liñas das que non estou precisamente orgullosa, pero que hoxe alédome de que formaran parte dese libro homenaxe.

Hoxe o dragón ise do que falei está de subida, así que vou intentar escribir algo máis. Coñecín a Luís na antiga casa de cultura que estaba na rúa Nova, nunha desas localizacións itinerantes que tivo a biblioteca cambadesa. Fun preguntar por libros sobre a historia de Cambados, e fun a bo sitio. Luís doume todo o que había de Caamaño Bournacell, cronista oficial da vila. Daquela Luís xa sabía que para estudar a historia de Cambados hai que ler primeiro a Caamaño, para logo darse de conta de que aquiles textos teñen máis de novela que de libros de historia. Ou quizais non, xa dixo Raymond Carr - gran historiador- que non entendía porque a historia resultaba tan aburrida, se era todo invención. Por Luís coñecín tamén a outro historiador cambadés, máis humilde que Caamaño, Xaquín Sánchez Peña, bo amigo de Cabanillas a quen lle dou un fermoso libro manuscrito sobre a Historia de Cambados que é outro documento imprescindible para adentrarse na historia desta vila. Por entón xa Luís me inoculara o interese pola historia cambadesa e decidín meter no asunto aos meus alumnos e alumnas e a uns cantos compañeiros e compañeiras que se deixaron liar. O alumnado removeu Roma con Santiago, acribillaron a Luís na biblioteca, a onde acudían para resolver as preguntas que eu lles suxería e Luís saía do paso como podía ás veces maino e ás veces con ese xenio seu que coñecen ben os que algunha vez foron "estudar" á biblioteca. Da experiencia saíron uns traballos magníficos e un fermoso libro do que estou moi orgullosa porque o escribiron case integramente os alumnos e alumnas: "Cambados, cen anos de historia a través da fotografía". Luís fíxome entender a importancia da historia local, estudar o particular para achegarse ao universal. Na torre-miradoiro do Pazo de Fefiñáns hai unha inscrición que empeza así: "Conócete a ti mismo...", frase atribuída a un filósofo grego, ese que só sabía que non sabía nada. Esa sinxela frase encerra máis sabiduría que unha enciclopedia enteira . Eu interprétoa tanto no que se refire á dimensión ética e  moral: coñécete a ti mesmo, sé consciente das túas virtudes e as túas limitacións e non intentes nunca, nunca,  ser o que non eres, porque diso derívanse grandes males. Como tamén no que se refire á busca do coñecemento. Os misterios do universo están dentro de nós, só temos que mirar cara adentro e atoparemos o sentido do mundo e da nosa propia vida. O particular e o universal que diciamos.

Por Luís cheguei tamén a Ramón Cabanillas, excelso poeta do que dicía que "Os de Cambados non saben o grande que foi". Jose Vaamonde escribiu no libro-homenaxe do que falei "que tiña que vir un do Ghrove" a dicirnos o grande que foi Cabanillas. Os de Cambados quizais non saiban (aínda) o grande que foi Luís Rei.  Tanto me interesou Cabanillas que decidín facer unha fotobiografía do poeta, e para buscar material, fun, como non, á biblioteca, a xunto Luís. Estaba o noso amigo a piques de rematar a súa excelente biografía do poeta, e chego eu alí a pedirlle material. Miroume sorprendido e díxome, vamos tomar un café. Tiven sorte de que saíse o seu lado maino e non o xeniudo, porque senón houbérame botado de alí, non o fixo e en troques pasoume unha "Cronoloxía da vida e obra de Ramón Cabanillas" que condensaba en máis de cen páxinas, vinte anos de traballo sobre a vida do poeta. Grazas a ese material a miña fotobiografía saiu a flote.

E por Cabanillas cheguei a Francisco Asorey, está vez fíxeno eu soa, a Luís non lle caía ben. E seguín a súa metodoloxía, con todo o material que tiña, elaborei unha cronoloxía sobre a vida e obra de Francisco Asorey que me axudou moito para a redacción do traballo que estou a piques de rematar.

E vou acabando, co fermoso poema que lle dedica o seu amigo Emilio Ínsua. Faille caso a Luís, Emilio. Deixa o ensaio e dedícate máis á poesía, ti eres un vate, un deses poucos elixidos que tocan os deuses coa súa variña. Emilio leu este sentido poema no enterro do noso amigo.

LUCES QUE FULGURAN

Para Luís Rei, amigo, camarada, irmán

Agárdanos a todos o día

en que debamos converternos

en luces que fulguran na néboa,

soas,

coa única ilusión de orientar as travesías,

dende lonxe,

daqueles que han ser carne da nosa carne

pola historia fóra.


O tempo vainos convidando, andar de boi,

a nos perdermos polo ronsel de popa

- xa foron os días de aturar rexamente

bategadas, pantocadas, vendavais -

e as manobras van adoptando

un ar preludial de recalada ou desembarco.

Contra a dureza cruel, porén,

deste destino que asexa inexorábel,

querendo convertelo todo en cinza,

érguense maxestosos e puros

tesouros labrados no decorrer dos días:

ansias convictas de exemplaridade,

desafiantes proclamas contra a submisión,

risos e bicos frescos apañados

nas bocas cálidas que máis quixemos,

traballos, loitas, sacrificios

que despregamos, ilusos e teimudos,

sobre un lenzol de entregas

en horas sen taxa

para darmos iluminado un algo

os escuros subterráneos

en que se extravía por veces a vida

ou para desvelarmos,

intrépidos, rebeldes e únicos,

teselas ata entón opacas da nosa identidade.

E todo isto será o que quede,

concluso pero firme,

mentres camiñamos cara ao silencio repleto

sabéndonos rumor incensante

a borboriñar nos oídos do futuro,

candea ou farol perpetuo na néboa

en que han de se ver mergullados igualmente,

noite e vida adiante,

os argonautas que veñen

incesantes

atrás de nós.

Seguide as "luces que fulguran na néboa" e chegaredes seguro, ao porto do coñecemento: de vós mesmos e do que vos arrodea.

Deixo aquí un enlace ao artigo que Luís publicou neste blog no que debulla  de vagar un fermoso poema de Cabanillas que fala curiosamente de frechas feridoras, dunha meniña e dunha nai que se vai... como se foi Luís.

TORRE DE SAN SADURNIÑO, NOVAS HIPÓTESES

Tiven ocasión de asistir estes días no Pazo de Vista Real de Vilanova, a un curso da Universidade de Santiago (USC) dirixido polas profesoras da USC Marta Cendón e Dolores Barral e a doctoranda Alicia Padín. O curso resultou moi interesante e aclaroume algunhas dúbidas que tiña, polo que podo retomar o tema da orixe da Torre que tratei noutras entradas e aportar novos datos e novas hipóteses que pode que se acheguen un pouco máis á realidade.

 Basicamente hai dúas teorías en torno a orixe da torre:

1ª Hipótese: Que foi construída na alta idade media, s. X aprox. formando parte da estrutura defensiva que os bispos composteláns ( como Cresconio ou Sisnando) crearon na Ría de Arousa para defender a cidade de Santiago da entrada de piratas, primeiro vikingos ou normandos e logo tamén musulmáns ou sarracenos,  que pretendían chegar a Santiago e saquear a cidade e levar con eles os ricos tesouros que alí había, froito das numerosas rendas e doazóns que o rei, nobres e peregrinos en xeral facían. A función da torre sería de alarma e vixía que avisaría mediante fumes, da chegada de naves piratas que outras torres verían (Cálogo, Torres de Oeste...) e poñerían en alarma a Santiago e a toda a comarca. Hai quen dubida deste feito, por exemplo que se fose capaz de ver os fumes dunhas torres a outras, bastante distanciadas entre si, pero eu persoalmente penso,  e despois de visitar co arqueólogo Vicente Caramés (dentro do programa deste curso), que dende o excelente mirador de Lobeira, no que existiu unha fortaleza que dominaba  toda a comarca, era perfectamente visible calquer sinal de alarma.

O tema das torres ardendo e dando a alarma serían algo parecido a isto:

Datos en contra desta hipótese: A) que a Torre de S. Sadurniño non aparece mencionada en ningún documento altomedieval, como si aparecen outras. B) Que a apariencia constuctiva da torre non se asemella a outras torres máis antigas como serían a da Lanzada ou as de Oeste en Catoira.

2ª Hipótese: Que foi construída máis tardiamente no s. XV baixo patrocinio dos Soutomaior que tiñan nese momento o señorío de Santo Tomé do Mar. Datos en favor desta hipótese:

- A) As trazas constructivas (tipo de muros, decoración...) da torre, asemélllanse máis ás construccións de fins da Idade Media (baixa Idade Media). Xa aportamos neste blog unha comparativa entre unha moldura decorativa que aparece na cima da torre, e na que pouca xente repara porque está na parte exterior da torre, que só se ve dende o mar. Esta moldura decorativa é prácticamente idéntica á da torre da Igrexa de Sta Mariña que efectivamente foi construída no s. XV.

B) Os datos arqueolóxicos de que se dispón ata agora (a falta dunha excavación máis completa) din que existe un  nivel inferior de ocupación castrexa con abundante cerámica, ou sexa que se confirma que no illote houbo un castro arredor do s. IV ac. e dende ese estrato castrexo non aparece nada significativo ata os ss. XV- XVI . Estes datos facilitounos o arqueólogo municipal Ángel Acuña no transcurso do desenvolvento do curso, advertindo que era unha cata parcial e que debe ser confirmada por unha excavación máis ampla.

C) Dispoñemos de varios documentos: un mapa de 1593, un texto referido a Santomé do visitador Jerónimo del Hoyo de 1607 e un texto aparecido na revista Galicia Diplomática en 1889 de Antonio de la Iglesia que tiña localizado Sindo Mosteiro. E tamén unha foto antiga da Torre.

O texto de Jerónimo del Hoyo xa se reproduciu neste blog noutras entradas e como o texto de Antonio de la Iglesia colle datos de Del Hoyo reproduciremos só o de De la Iglesia que di así:

(...) En la avanzada isla de la Vila Vella de San Tomé do Mar se conserva únicamente pero, en malísimo estado, la calzada que unía al continente, los arruinados paredones y una puerta de arco de la ermita, o de lo que fue un tiempo su iglesia parroquial, de 75 pies de largo por 18 de ancho, y al Noroeste de la isla el llamado Picacho de San Tomé, que viene a ser el resto de la Torre de la Villa Vieja o sea de la Casa fuerte y palacio de D. Pedro Pardo el Mariscal, de D. Pedro de Sotomayor y de la Infanta doña Juana de Hungría. Quedan de este Pazo dos paredes de sillería de una torre o sea el ángulo Noroeste, besado por las blanquecinas y azuladas ondas del bello mar de Arosa. Lo demás del Pazo ha desaparecido. Por lo que de sus restos ha quedado, reconócese haber sido esta torre de tres cuerpos. Hállanse todavía por defuera al final del primero las ménsulas de las vigas, que podrían unir a la torre armaduras de techo de edificio más avanzado a la mar sobre aquellas peñas. En el segundo cuerpo de la torre se ve al interior la bonita construcción de la chimenea con arranque de ménsulas de menor a mayor en ambas paredes del ángulo plano; y próxima a la misma chimenea, en la pared del Norte, la ventana del arco que alumbraba la estancia. En el tercer cuerpo y exteriormente, la chimenea, que es cuadrada y en forma de torrecilla angular de Casa fuerte, se ve enriquecida por agraciado ornamento de pomas; y termina esta chimenea, de sillería como toda la torre, con su cornisilla y hermoso y esbelto remate a manera de pirámide, con una bola en el vértice, dando a conocer que la chimenea, mejor que de cocina, es parte de un calefactorio de regalada y confortable habitación o departamento de recreo de la Casa, que la mar acariciaba por ambos costados y cuyas preciosas vistas de mar y tierra desde allí no podían envidiar a ningunas otras del mundo. Y como las dos paredes del ángulo plano que restan de la torre han ido escalonadamente derruyéndose por la parte superior en lo alto por ambos costados, quedando la chimenea guardando el vértice de aquella pirámide, de aquí, por la forma o figura que afecta la ruina, el nombre de Picacho que le dan las gentes.

Hoy es respetado y querido este monumento por los marineros y pescadores de la ria, cuyo objeto les sirve de norte, guia y faro en dias de cerrazón y tempestad; y al infeliz pescador y marinero durará este servicio generoso mientras que la tromba de un cacique no se traslade a la isla de Vila Vella de San Tomé do Mar, con resolución de tragarse aquellos venerandos sillares y respetables molduras, como tantas otras cosas lleva engullidas el caciquismo en España".

Antonio de la Iglesia González, "Santa Mariña d'Ozo de Cambados", en Galicia Diplomática nº 7, 1889.

Datos que se sacan deste texto :

- Que existía unha calzada (moito antes da ponte actual que é moi recente) que unía a illa co continente, probablemente para facilitar o acceso con carros, esto xa o dixera Del Hoyo.

- Que existía unha ermida que foi igrexa parroquial (aporta incluso as medidas, estaría algo en pé cando el escribe?)  que Del Hoyo dixera que estaba dedicada a San Tomé e a San Sadurniño, que acabaron dando nome á illa e ao barrio. Se usamos o valor da medida do pé castelá: 0,27 mtrs, nos sae que as dimensións da igrexa serían 20,25 mtrs de largo  x 4,86 de ancho.

- Que a Torre pertenceu aos Soutomaior, e por tanto sería mandada construír por eles, anque fala dun  Pedro Pardo que ao igual que Del Hoyo penso que confunden con Sueiro Gómes de Soutomaior que tamén foi mariscal como o tal Pedro Pardo (de Cela?)

- Que a cheminea non tiña unha función de aviso e alarma, senón que era a cheminea dunha estancia dunha Torre-Pazo residencial. A Torre xa non tiña exclusivamente esa  función militar doutras torres da ría, dado que no s. XV os ataques vikingos desapareceran hai tempo e os musulmáns co avance da reconquista tiñan moita menos importancia.

- Fálase da ventana da estancia onde está a cheminea e dise: "ventana-arco", efectivamente esta ventana que agora é cadrada froito da última reconstrucción que se fixo, anteriormente tiña forma de arco e senón botade unha ollada a estas fotos:

 - Que a cheminea tiña un remate en pirámide coroado por unha bola no vértice tal como podemos ver nesta foto de Francisco Zagala, que se conserva no Museo de Pontevedra e que debe ser de finais do s. XIX, principios do XX.

 Finalmente o texto fai mención a unha práctica moi habitual entre "caciques" pero tamén entre a xente común de levar as pedras dos edificios en ruínas para facer as súas casas. Moitas casas de Santomé teñen probablemente pedras que foron desta casa forte de San Sadurniño. Como estas que aparecen aquí e que están nunha casa moi próxima á ponte que leva ao illote e que corresponden a uns canzorros ou "canecillos" (da ermida?):

- Temos un mapa de 1593 xa analizado neste blog noutra entrada no que se pode ver o illote de S. Sadurniño á dereita cunha torre e vivenda  anexa (ou será a ermida?), rodeada dunha cerca ou muralla. É posible ver tamén por detrás que había casas de veciños na mesma illa e fora dos muros da Torre-Pazo como conta tamén Jerónimo del Hoyo, que comenta que a este pequeno núcleo se lle chamou "Villa Vieja" por ser o máis antigo asentamento dos veciños de Santomé.

CONCLUSIÓNS: eu vou dar unha solución salomónica, ou tirar polo camiño do medio que se di, ao fin e ao cabo xa dicía Aristóteles algo así como que a virtude está no punto medio.

A miña hipótese é que algunha torre debeu haber na alta idade media, tendo en conta as necesidades de defensa desa época e sendo este illote un  lugar privilexiado con vistas á ría e de doada defensa militar polo seu carácter insular, como tamén o son a Lanzada ou o emprazamento das Torres do Este. Pero se efectivamente houbo esta torre, debeu ser de pouca entidade (como hai e había moitas outras por toda a ría, sen ir moi lonxe en Vilariño por exemplo) e este motivo explicaría por que non aparece citada en ninguha documentación altomedieval, nin baixomedieval, por exemplo cando os Irmadiños destrozan a maioría das fortalezas da zona.

A torre actual correspondería ao s. XV e sería probablemente feita por mandato de Sueiro Gómes de Soutomaior, O mariscal, señor de Santo Tomé do Mar e dono da fortaleza de Lantañón, fillo de Paio  Gómes de Soutomaior, embaixador do rei de Castela na corte do Gran Tamerlán e tataraneto de Paio Gómes Chariño, almirante, trovador e señor de Rianxo. Sueiro Gómes, O mariscal, deixa no seu testamento (de 1485) un marco de prata para adquirir un cáliz para a ermida de Santo Tomé (sería de recente construcción e ainda non estaba ben dotada?, outra hipótese que lanza Sindo Mosteiro). Mandaría construír Sueiro Gómes de Soutomaior esta Torre despois da revolta irmandiña de 1467-68 que destrozou o súa fortaleza de Lantañón? unha hipótese que lanzo eu.

Trátase dunha Torre-pazo con finalidade militar pero a estas alturas da idade media, tamén residencial. Un texto máis novelesco que histórico, do cronista cambadés José Caamaño Bournacell  dicía que na torre:

"Tuvieron lugar trágicas escenas y dramáticos amores: aquí se guareció la madre de Alfonso VII, Doña Urraca de Castilla, aquí esperó ansiosa la llegada de su amante Payo Gómez de Sotomayor, fugtivo en Francia, la infanta de Hungría, Doña María Gómez; aquí lloró su abandono Doña Juana de Castro, mujer por un día del rey D. Pedro y lloró también sus yerros Doña María de Ulloa en los últimos años de su vida" Cambados a la Luz de la Historia, 1933. 

 Fermoso gravado reproducido no libro de Manuel Murguía, Historia de Galicia, recollido do blog de Emilio Ínsua, por suxerencia de Sindo Mosteiro. 

Fixádevos que o enterramento de Sueiro Gómes de Soutomaior, hoxe no Museo de Pontevedra (antes na igrexa de S. Domingos de Pontevedra) reproduce por riba da fronte o motivo decorativo das bolas. 

Como se ve o illote de san Sadurniño e a torre  que nel está como un barco coas velas abertas mirando cara o mar de Arousa, nun dos lugares máis fermosos da nosa ría, como digo esta illa ten moita historia detrás e ben merecería unha excavación arqueolóxica rigorosa (total ou parcial) que nos aclare as múltiples dúbidas que os historiadores temos e que tamén si se fan ben as cousas, conte cun bo centro de interpretación, coa información exposta didácticamente que atraería sen dúbida a moitos visitantes e escolares e daría un pouco máis de vida ao barrio de Santomé, o menos visitado de Cambados polos turistas. Esperemos que a nova corporación municipal amose unha maior sensibilidade da que houbo ata agora.

E remato, agradecendo ás organizadoras do curso e aos ponentes que participaron, toda a información que me facilitaron e moi especialmente a Sindo Mosteiro que sempre me resolve as dúbidas que me aparecen. 

O castro de Sta Mariña

Hai numerosas evidencias de que houbo un castro no monte da Pastora. Nestas dúas presentacións, inténtase introducir a alumnado da ESO no estudo da cultura castrexa en xeral e do castro de Sta Mariña en particular.

A cultura castrexa from maribeliglesias64

 

Castro de Santa Mariña from maribeliglesias64

San Sadurniño, enclave fenicio?

A propósito da aparición no Faro de Vigo dalgunhas novas relacionadas coa orixe da Torre de San Sadurniño, traemos a esta entrada unha idea que expresou o arqueólogo vilagarcián Vicente Caramés nun curso da USC celebrado no Pazo de Vista Real o pasado verán. Apuntaba V. Caramés que o illote de San Sadurniño ven pudo ter presencia de poboación fenicia, ou máis ben púnica ou cartaxinesa.

 Illote de San Sadurniño, no que se atopa a Torre

Esta presencia púnica está documentada na illa de Toralla, Vigo, e na Lanzada e se nos fixamos nas fotografías a fisonomía do enclave de S. Sadurniño é moi similar. Os navegantes cartaxineses non tiñan aínda cartas náuticas, practicaban unha navegación seguindo a costa e buscaban sempre enclaves doadamente defendibles e recoñecibles, esas dúas características as teñen todos os puntos citados, dende Cartago en Túnez, pasando por Cádiz, Torralla, A Lanzada e S. Sadurniño. Cremos por tanto  que a hipótese de Caramés pode ser moi atinada. Un motivo máis para excavar (anque sexa parcialmente) en Santomé.

Cartago, Túnez, onde os fenicios procedentes do Mediterráneo oriental (actual Líbano) estableceron unha próspera colonia. Dende Cartago estendéronse cara a península Ibérica, en Gádir (actual Cádiz) fundaron outra importante colonia. Está documentada a presencia cartaxinesa en Galicia por exemplo na cerámica aparecida en moitos castros das Rías Baixas como o de Sta Tegra.

Cidade de Cádiz asentada sobre un illote que agora está unido a terra por un tómbolo ou barra de area

Illa de Toralla, Vigo

Illote da Lanzada