mércores, 29 de marzo de 2017

A IMPORTANCIA DA RÍA DE AROUSA NA ÉPOCA ROMANA. UNHA VISIÓN NOVA

As escavacións arqueolóxicas que se están producindo no xacemento de A Lanzada están cambiando a visión que existía sobre a comarca do Salnés na época romana e prerromana. Mira este interesante video:



Os arqueólogos que están traballando no castro da Lanzada están atopando que se trata dun lugar que tivo unha extraordinaria importancia no mundo romano e prerromano. Tratábase dun "centro comercial" da época, no que existía unha próspera industria de salga de peixe xa dende o século II ac e que logo continuou na época romana.  Sabíase da importancia das salinas na comarca do Salnés, de aí vén o seu nome, que aparece na división administrativa da Parroquial Sueva como Territorio Salinense, pero quizais non se destacara suficientemente. O xacemento da Lanzada confirma a utilización do sal nunha importante industria de salgadura, xa en época castrexa, s. II ac., e cunha tecnoloxía bastante avanzada (de orixe autóctona ou ao mellor de influxo foráneo: púnico?); así como a existencia dun importante comercio deste enclave con puntos lonxanos tanto do Mediterráneo (apareceron restos que proveñen de Grecia, de Cartago, de Italia...) como do Atlántico. Galicia poida que fose un "finisterrae" desde o punto de vista terrestre pero non se temos en conta o mar. E o seu suposto illamento non se sostén á luz destes descubrimentos.

Outro feito ven confirmar, na miña opinión a importancia da comarca do Salnés e da ría de Arousa no mundo antigo. Un enxeñeiro vigués, César González Crespán, afeccionado á astronomía e ás humanidades, expuxo recentemente a súa teoría de que a vía romana nº XX, atravesaba, "por lugares marítimos" dende a desembocadura do Miño ata a ría de Arousa. O trazado desta vía ou calzada romana, como moitas outras do Imperio Romano, está descrita no Itinerario Antonino (s. III dc.), con indicacións das distancias entre núcleos urbanos ou de "mansións" (pousadas) onde os viaxeiros poden descansar. Unha especie de guía de viaxe da época. Os autores que interpretaron este itinerario anteriormente facían ir a vía XX integramente por terra, como ían efectivamente a vía XVIII e XIX, dende as cidades de Braga ata Astorga, ver mapa a continuación.

Imaxe collida de: http://artenoafonsox.blogspot.com.es/2012/10/calzadas-romanas-na-gallaecia-via-nova.html

Imaxe collida de: http://www.astrovigo.es/2015/09/parte-de-la-via-romana-no-xx-per-loca-maritima-iba-por-el-mar.html


A diferenza entre a proposta de César González Crespán e outros autores anteriores que estudaron o itinarario, é que el propón que esta vía ten unha parte que transcorre polo mar, de aí o seu nome: "per loca marítima" que el interpreta na súa literalidade como puntos no mar e non só como lugares próximos ao mar. Apoia a súa hipótese o feito de que as distancias dunha parte da ruta estean en stadios, unha medida grega  máis apropiada para distancias no mar, e non en milia passuum, medida romana baseada nos pasos dun home, máis apropiada para zonas terrestres. Deste xeito el considera que dende AQUIS CELENIS ata GLANDIMIRO, eses puntos citados no itinerario e dos que os historiadores non teñen a certeza de a que puntos corresponden no territorio, transcorre un itinerario por mar.

Imaxe collida de: http://www.astrovigo.es/2015/09/parte-de-la-via-romana-no-xx-per-loca-maritima-iba-por-el-mar.html


Situa AQUIS CELENIS na desembocadura do Miño, compárese co mapa superior, onde se situaba a miúdo coincidindo coa cidade de Caldas ou de Cuntis. Esta cítase noutros itinerarios pero el pensa que non é a mesma cidade (pode que coincida o mesmo nome para sinalar dous lugares diferentes ou que fose mal transcrito algún deles). E os números danlle a razón porque as distancias que indica o itinerario respecto ao inicio da ruta en Braga son máis correctas. Outro cambio é que VICOS CAPORUM non correspondería a Vigo senón ás Illas Cíes, de feito aínda existe o topónimo Punta de Vicos na Illa máis meridional das Cíes. Tampouco correspondería o seguinte punto: AD DUOS PONTES, con Pontevedra, como todo o mundo afirmaba. Para el estaría no castro da Lanzada, nese punto do que acabamos de comentar a súa importancia. Un motivo máis para dar por probable esta nova teoría.

Aquí farei un inciso para facer un pequeno engadido pola miña parte. AD DUOS PONTES, significaría en galego cara, ou para dúas pontes, que César González interpreta que se estaría referindo a un lugar chamado aínda hoxe Pontes, no Concello de Sanxenxo e a Pontevedra. Eu permítome o luxo de apuntar outra posibilidade:
Pomponio Mela foi un xeógrafo hispano que viviu no s. I dc. e que deixou escrita unha obra chamada "De Chorographia" na que fai una descrición das costas da Península Ibérica. Cando describe Galicia, pasado o Miño, di que:  "la ciudad Lambriaca, recibe los ríos Ierna y Via..."


Xa Murguía falaba na súa Historia de Galicia da cidade de Lambriaca que para el estaría na desembocadura do Umia e apunta como o Padre Sarmiento a sitúa cerca das salinas de Noalla. Poidera ser Lambriaca o xacemento da Lanzada?. Tamén apunta Sarmiento que os ríos citados serían: o Via ou Vea, o Ulla e Ierna o Lérez. Deste xeito deduzco eu que o emprazamento de AD DUOS PONTES poidera referirse ás pontes romanas que probablemente existían tanto en Pontevedra, sobre o río Lérez, como en Pontearnelas, no río Umia, en dirección a Caldas de Reis. Indica polo tanto que dende ese punto se vai cara eses dous puntos estratéxicos, onde existe unha ponte que permite atravesar eses dous ríos.

Volvendo ao percorrido da vía XX, dende a Lanzada ou AD DUOS PONTES continuaría atravesando toda a Ría de Arousa, unha zona rica e poboada, coma hoxe en día, na que hai numerosos castros e salinas. Algún destes castros como o vilagarcián de Castro Alobre, escavado recentemente, tamén está aportando gratas sorpresas, con restos que testemuñan unha ocupación primeiro castrexa e logo romana, e a aparición de numerosas pezas en bronce e obxectos que falan dun comercio a longa distancia do que falamos (Terra Sigillata de obradoiros Rioxanos e de verniz negro itálica, cerámica púnica e íbera...). O último punto desta ruta marítima sería GLANDIMIRO que o autor citado fai coincidir con acerto na miña opinión, nas Torres do Este, Catoira. Emprazamento estratéxico situado na boca da ría, que seguro tivo importancia dende moito antes do medievo. A partir de aquí a ruta prosigue por terra, pasando seguramente pola cidade de Iria ata ATRICONDO, que para o autor sería a Santiago romana. E de aí a Lugo e Astorga.

Esta teoría ten para min moitas posibilidades de ser certa. Acaso esta ruta que atravesa a ría cara a Santiago non continúa sendo importante na Alta Idade Media?. A tradición cristiá considera que Atanasio e Teodoro traen dende Palestina ao Apóstolo Santiago, fose este o Apóstolo ou Prisciliano traído dende Tréveris, probablemente estaban seguindo a ruta máis idónea para chegar a Santiago e ao interior de Galicia, como anos máis tarde farán vikingos e musulmáns.

Á autora deste blog interésalle resaltar a importancia do xacemento da Lanzada, que viría reforzado si se confirma que a vía XX atravesaba a ría de Arousa e ao mesmo tempo pode confirmar tamén a existencia en Cambados dun asentamento romano ou incluso anterior, de importancia,  no illote de san Sadurniño?. E animar deste xeito a Concello e Deputación a realizar algunha intervención arqueolóxica. Estanse facendo neste momento escavacións na Lanzada e Castro Alobre e a prensa anunciou fai pouco que hai intención de facelas en Vilanova (Cálago), non quedarían incompletas sen escavar en Cambados? Dito queda.

domingo, 26 de marzo de 2017

UN CAMBADÉS NA CORTE DE FILIPE II: O LICENCIADO XOÁN SARMIENTO

 
Na fachada oeste do Pazo de Fefiñáns, baixo o escudo dun dos constructores do pazo, Gonzalo Valadares, "o mozo", atópase esta escultura en relevo que poidera representar a Xoán Sarmiento Valadares.



O licenciado Xoán Sarmiento Valadares debeu nacer en Fefiñáns ao redor de 1530 e finou en Madrid en 1599, un ano despois que o seu señor El-Rei, Filipe II. Era un dos fillos de Gonzalo Valadares Sarmiento, "o vello", señor de Fefiñáns, e Catalina Fandiño Soutomaior, que fundan vínculo e morgado das propiedades en 1562,( ver xenealoxía). Como acontece en todas as familias nobres da época, o fillo primoxénito, neste caso, Gregorio Valadares, herda o título e as propiedades do morgado, polo que as fillas buscarán matrimonios ventaxosos, para o cal soen levar unha substanciosa dote. E os fillos menores farán carreira militar, administrativa ou eclesiática. Así aconteceu co seu irmán Ares López Figueroa que chegou a ser Coengo en Astorga ou o frade Marcos Valadares, catedrático de Teoloxía en Salamanca e procurador xeral da orde dos predicadores en Roma, onde faleceu en 1587.

Xoán Sarmiento escollerá o estudo e o servizo ao rei como funcionario da súa corte. Estuda leis no colexio maior de Cuenca da Universidade de Salamanca, entre os anos 1566 e 1571. En 1574 xa é oidor na Chancillería de Granada e en 1579, Alcalde de Casa e Corte do rei Filipe II, cargo polo que sabemos que cobraba 225.000 marabedíes ao ano. Foi tamén Asistente na cidade de Sevilla entre 1588 e 1589. O cargo de Asistente da Xustiza en Sevilla, unha especie de alcalde ou correxidor na época, era unha das máis altas maxistraturas da coroa. Sevilla era daquela a cidade máis próspera e poboada de Castela, debido ao comercio con América. A ocupación deste cargo está documentada entre outras fontes pola cita que fai Miguel de Cervantes nunha das súas novelas exemplares (El coloquio de los perros), na que di:

"Dejólos encerrados y volvió a coger los trofeos de la batalla, que fueron tres vainas, y luego se las fue a mostrar al Asistente, que si mal no me acuerdo lo era entonces el licenciado Sarmiento de Valladares, famoso por la destrucción de la Sauceda"

Refírese Cervantes ao falar da Sauceda a unha banda de delincuentes que se movían sen control pola Serraría de Ronda, en concreto no lugar de La Sauceda,  ata que chegou o licenciado Sarmiento e os fixo apresar, collendo dende entón fama de home duro e decidido. 

 Xoán Sarmiento continuaría ascendendo na súa carreira, unha especie de cursus honorum, que seguían os licenciados en leis polos distintos organismos xudiciais e políticos na corte dos reis castelás do Antigo Réxime. Deste xeito en 1589 accede a unha praza no Consello Real (tamén chamado Consello de Castela) o principal órgano de goberno da Monarquía Hispánica no s. XVI. Vázquez de Arce, presidente deste Consello, dirá de el que era: "diligente, entendido y buen letrado". Outro informe ao seu favor para o cargo di que: "acompañó a su Majestad la Emperatriz [refírese a María, muller do Emperador  Maximiliano e irmá de Filipe II] en la yda y buelta de Lisboa, que fue en servicio de vuestra Majestad en la jornada de las cosas de Aragón (...) es de 51 años,  a [hace] los 16 que sirve en los dichos oficios". (deste texto poderiamos deducir a súa data de nacemento, se fose efectivamente certo que en 1589 tiña 51 anos, entón naceu en 1538)

Finalmente é promovido para a  o  Consello de Cámara do Rei, en 1595, un consello segregado do de Castela, que asesora ao rei sobre nomeamentos na administración e "gracias" e "mercedes" que concede o rei.

O 7 de marzo de 1597 fai testamento en Madrid, do que conservamos trascrición nun boletín da RAG grazas ao historiador cambadés José Caamaño Bournacell. Deste documento sacamos algúns datos de interese:

- Manda que sexa soterrado nunha das capelas do Mosteiro da Santisima Trindade de Madrid (onde parece que foi soterado tamén Cervantes), ata que sexa trasladado polos seus herdeiros á Capela Maior da igrexa de san Bieito de Fefiñáns, "donde soy natural" e onde están enterrados os seus antepasados. Non temos a seguridade de que este traslado finalmente se producira.

- Nomea como albaceas e testamentarios (entre outros) á súa muller Xoana Faxardo "que de presente esta reside en la dicha Villa de Fafiñanes"e ao seu irmán o coengo Ares López Figueroa "mi hermano que está en la dicha Villa de Fafiñanes"


- Pide ao seu señor o Rei  Filipe II "de hacerle merced" ao seu sobriño Gonzalo Valadares Sarmiento, futuro Vizconde de Fefiñáns, fillo do defunto Gregorio Valadares, o seu irmán maior, e María de Andrade. Fai constar que sempre foi a súa vontade de crialo e adoctrinalo para que cando tivese a idade servise ao rei. Igualmente deixa unha dote de casamento de 500 ducados para a súa sobriña  Xoana Valadares, irmá de Gonzalo Valadares.

- Deixa unha cadea de ouro "que tiene diez y ocho vueltas y pesa tres mil gramos poco más o menos". Foi un regalo da Emperatriz María, muller do Emperador  Maximiliano e irmá de Filipe II, polos servizos que lle prestou na viaxe a Lisboa da que falaba outro documento ao que fixemos mención. Indica que a cadea quede perpetuamente incluída no morgado (mayorazgo) de Gonzalo Sarmiento. Tamén fala de "una sortija grande de oro con su sello labrados las armas de mis señores Padres en una esmeralda" e pide que se use para aderezar a custodia do Santísimo Sacramento os días de Xoves Santo e Corpus.

- Nomea herdeiro universal de todos os seus bens ao seu irmán, Ares López Figueroa para que sexa usufructuario deles e despois da súa morte pasen ao seu sobriño Gonzalo Sarmiento para que os integre no morgado. Ares López Figueroa fora nomeado polo finado de seu irmán Gregorio Sarmiento, como titor e administrador dos bens dos seus fillos menores: Gonzalo e Xoana. A súa nai: María de Andrade pleitearía posteriormente varios anos con Ares López por desavenencias na administración da herencia.

O testamento engade un codicilo feito posteriormente, pero non indica a data. Obviamente tivo que facerse entre 1597 en que se asina o anterior e 1599 en que morre. Sorprende que en ese lapso de tempo un pouco breve, morre a súa primeira muller e casa coa segunda: Constanza Zúñiga Mendoza.  Non tivo fillos con ningunha das dúas, pero si un fillastro da segunda muller: o jurisconsulto Antonio Pazos Figueroa.

En moitos textos aparece Xoán Sarmiento como o iniciador das obras do Pazo de Fefiñáns, nada di acerca desto no seu testamento. Só aparece unha mención a un dos testamentarios, Antonio Pimentel, na que lle pide que "mire por la casa de mis padres". Tamén se lle atribúe haber sido o que comunica á Señoría de Venecia a vitoria na batalla de Pavía. Está claro que se trata dunha confusión porque esta batalla foi en 1525 e o noso personaxe non pudo nacer antes de 1530. O erro iníciao seguramente Manuel Murguía, ao afirmalo no seu libro Galicia de 1888, baseándose nun artigo de 1864 de Athanase Rendu (pax. 39), pero está claro que non é o mesmo Juan Sarmiento, as datas non cadran. Tamén se lle confunde ás veces cun inquisidor que viviu no século seguinte e que leva os seus mesmos apelidos: Diego Sarmiento Valadares, cousa frecuente na extensa linaxe familiar dos Sarmiento Valadares ou Valadares Sarmiento, que a miúdo invertían a orde dos apelidos para diferenciarse uns dos outros.

 Vella foto da ponte de Pontearnelas da que non sabemos a data, pero aparece o muro co escudo e inscrición na parte central así como o cruceiro de san Pedro (xa sen a cruz) que foron trasladados ao extremo sur da ponte

O que si parece seguro é que se conseguiu por iniciativa súa a reedificación da ponte de Pontearnelas.  Pode que xa existise nese emprazamento unha ponte romana, logo reformada na idade media (menciónase nun documento de 1287) e á altura de finais do s. XVI debíase atopar en bastante mal estado. A localización da ponte coincide cun estratéxico cruce de camiños, seguramente importante xa dende época romana. Por este punto sobre o río Umia estaba a conexión entre Vilagarcía, Vilanova, Cambados... con Pontevedra e  con Lois, Lantaño, Portas e Caldas  e tamén cara Portonovo, xa que xunto coa de Caldas, foi a única ponte sobre o Umia ata fins do s. XIX . Esta rede viaria mantívose na época medieval e moderna, recibindo os nomes de Camiño Francés, ou Real ou tamén Camiño Vello e de Santiago.

Foto do escudo e a inscrición debaixo. Vese o que queda do cruceiro á esquerda, coa imaxe de s. Pedro no medio da columna. Esta ponte é chamada Ponte dos Padriños e ten un curioso rito asociado relacionado coa fertilidade e as augas.

Consérvase nun extremo da ponte (trasladado como vimos) o escudo real de Filipe II e unha inscrición hoxe incompleta pero que reproduciu Luís Bouza Rei e que recolle Vila Fariña no seu libro Notas para a historia de Pontearnelas, dicía así: REINANDO EN ESPAÑA EL CATOLICO REI PHILIPE SEGUNDO DESTE NOMBRE SIENDO DE EDAD DE SETENTA Y UN AÑO MANDÓ REDIFICAR ESTA PUENTE POR SU MANDADO EL SEÑOR LICENCIADO (en negriña aparece o que se conserva da primitiva inscrición).

A inscrición, hoxe incompleta

Se Filipe II tiña 71 anos a reconstrución tivo que rematarse en 1598, o mesmo ano da morte do rei e un ano antes da morte do Licenciado Sarmiento. Non se cita expresamente a Xoán Sarmiento na inscrición, pero
o feito de que se fale do Licenciado e de este estivese ao servizo do Rei  nese momento confirman que tivo que participar. Pese a que a construción se vincula directamente a Filipe II, é probable que este só dise a autorización e que fose a casa de Fefiñáns a que desembolsase o diñeiro. Esta ponte como dixemos era importantísima para o transporte de persoas e mercadorías no Salnés, e os señores de Fefiñáns eran os primeiros interesados en facilitar que a xente chegase doadamente ao mercado semanal que se facía en Fefiñáns, o máis importante da zona nesa época, e polo que cobraban substanciosas rendas. A construción da ponte tamén leva aparellada o cobro dun portádego ou peaxe, outra fonte de rendas. Segundo o Catastro de Ensenada (s. XVIII)  referíndose ao dominio da casa de Fefiñáns di que "en los siglos pasados han sido de el dominio de la Dignidad Arzobispal que ha desmembrado de ella esta jurisdicción con otras de su facultad pontificia a favor del Sr Phelipe II para que las pudiese vender en favor de las urgencias que padecían entonces la Monarchía y que los predecesores de dicho conde [de Fefiñáns] las tenían adquirido de su Real Majestad por título de venta".

Este texto confirma que os dominios dos Valadares foron adquiridos durante o reinado de Filipe II e por venda, debido aos apuros económicos que pasaba a monarquía, metida en demasiadas guerras. Tense dito que o Licenciado Sarmiento intermediou nesta operación de venda, pero o feito de que se cree o morgado en 1562, antes de que el estivese na Corte, pode poñelo en dúbida. Comprounas entón Gonzalo de Valadares ("o vello")  pai do Licenciado?. Este aparece nas escrituras como Almirante e Merino das fortalezas de Lobeira e Lantañón e xuíz da xurisdición da Lanzada e Fefiñáns por cesión do Arcebispo compostelán, o anterior  propietario destas terras. O señorío de Fefiñáns estendíase entón polas parroquias de Corbillón, Vilariño, Oubiña, Ribadumia, Besomaño e Leiro. Outro motivo para reparar a ponte e ter comunicadas todas as terras do señorío.


Outra información que se repite en algúns autores é que se lle atribúe ao Licenciado a construción da Torre de homenaxe ou torre-miradoiro que está situada a carón do camiño Real que ven de Caldas, nun dos extremos da horta do pazo. A familia refírese a ela como torre da homenaxe, función que estaría xa un pouco desfasada a finais do s. XVI (data probable da súa construción). Si parece máis acertada a función de torre-miradoiro, non só como finalidade lúdica para os señores da casa, senón tamén de vixianza dos traballos dos criados, na horta do Señor.

 A torre en 1947. Fotografada polo arquitecto Durán Loriga


A torre presenta na súa fronte unha coñecida inscrición, que dá atinados consellos de sabedoría humanista ao camiñante que pasa a carón dela. Tamén se dubida se a inscrición sería do s. XVI, non é improbable, redactada por Xoán Sarmiento? ou posterior, do s. XVIII, debida a Bieito Pardo Figueroa?, ilustrado e tradutor de Horacio, que coñecía ben os textos clásicos e a sentenza atribuída a Sócrates que encabeza a inscrición, hoxe ilexible.

Lembro á miña compañeira Joaquina Gil de la Peña como a recitaba de memoria e percibo como o espírito que desprenden estas frases aínda está vivo hoxe nos habitantes deste pazo.


CONÓCETE A TI MISMO.

Por semejanda a Dios procede como hechura de su mano.
Huye del vicio. Busca la virtud. Aborrece el ocio, ama el trabajo.
 No seas soberbio, antes humilde.
No mientas porque es la mayor vileza de los viles.
Procura los amigos mejores que tú, pues con esto y verdad,
secreto y limpieza de alma, nos sucede bien todo.
Da lo que pudieres bien distribuído.
No olvides los beneficios ni te acuerdes de las injurias si quieres aparecerte a Dios,
y advierte que el osar morir da la vida,
 porque los honores con grandes peligros y trabajos se adquieren.
Ama y teme a Dios y atribúyele los sucesos porque no hay otra fortuna. 

domingo, 5 de febreiro de 2017

DELIMITACIÓN APROXIMADA DA XURISDICIÓN DE CAMBADOS EN 1670

Consérvase un documento feito en 1671 no que se fai unha delimitación, con indicación de marcos e "mojones" da vila de Cambados, señorío ata 1653 do Conde de Fuentes e Monterrei. Nesa delimitación ou apeo, indícanse os lindes que separan o señorío e xurisdición de Cambados respecto á de Fefiñáns (nesa data de Fernando de Valladares) e Santomé (do conde de Castro Nuevo e Villahumbrosa). O motivo desta delimitación puidera estar nos preitos frecuentes entre estas casas nobres polas lindes dos seus dominios, que tiñan implicacións no pago dos impostos a un señorío ou outro. Consérvase no arquivo da real Chancelería de Valladolid, o preito que en torno a 1617 lle fai o señor de Cambados ao de Fefiñáns por haber movido este último os marcos das lindes e invadido a súa xurisdición. Aparece así referenciado na web do Arquivo histórico Nacional (onde hai copia dixital):

Título de la unidad: "Ejecutoria del pleito litigado por Manuel de Fonseca y Zúñiga, conde de Monterrey y de Fuentes, con Gonzalo Sarmiento de Valladares, sobre la posesión de unas casas, situadas en los límites de la villa de Cambados (Pontevedra), jurisdicción del condado de Fuentes"

Archivo: Archivo de la Real Chancillería de Valladolid
Signatura: REGISTRO DE EJECUTORIAS,CAJA 2367,1 1623


Pode ser probable que a colocación dos marcos corresponda a unha data próxima á finalización do preito, quizais un xeito de delimitar con precisión a xurisdición e evitar outra nova "invasión".

Tamén por motivos similares debeu de facerse un mapa en 1593 do que xa teño falado, para delimitar as lindes da xurisdición do Couto de Uso da Torre.


E volvendo ao principio consérvase ese documento de 1671 no que se delimita con bastante exactitude o señorío de Cambados e polo tanto tamén os de Fefiñáns e Santomé respecto a este. Debe corresponder a un documento manuscrito, rescatado dalgún arquivo polos editores do xornal El Umia, que o transcriben e publican nos números 1, 2 e 3 dese xornal editado en Cambados e que foron publicados á súa vez por iniciativa do lembrado Luís Rei en edición facsímil comentada, no 2001 (edición do Concello de Cambados).

Con esta documentación traballei, e tamén seguindo testemuñas de veciños, fotografando os marcos conservados, estudando o terreo in situ ou con fotos de satélite das webs: http://sixpac.xunta.es/visorsixpac/ ,
http://www.ign.es/iberpix2/visor/  e http://mapas.xunta.es/visores/basico/ . Pois con todo iso, un pouco de intuición e a axuda impagable sempre de Sindo Mosteiro confeccionei este mapa (aproximado) das lindes do señorío de Cambados en 1670.

(Mirádeo por favor e se localizades algún erro comunicádeo. Tamén se coñecedes da existencia dalgún marco máis facédeo saber. Non deixedes de ler a explicación que sigue ao mapa na que se indica  como se fixo e que axuda a entendelo mellor)


É recomendable tamén para entender mellor o mapa seguir a descrición que fai o documento de 1671 xa citado que se pode ver e descargar neste enlace.

O documento empeza describindo os lindes do Señorío de Cambados (cara o vendaval -o sur- ), Santomé (cara levante -o leste-) e Fefiñáns (cara o norte). Empeza na cima do  monte da Pastora na que aínda existe unha pedra con dúas crúces que marca a división entre Cambados (oeste) e Santomé (leste). Continúa ata a aparición dun marco conservado aínda hoxe no emprazamento orixinal, a carón da moblería Vilas e que foi reforzado recentemente para impedir que algún vehículo o tirase. Este marco leva o Nº 1. É o primeiro de sete marcos que lidos en conxunto teñen esta lenda: " SON DE (marco nº 1) SU EXª [abrev. de excelentísima] (marco nº 2, conservado) EL SEÑOR (marco nº 3, conservado) CONDE (marco nº 4, non conservado) DE (marco nº 5, non conservado) FUENTES (marconº 6, non conservado), CONDE" (marco nº 7, non conservado. Continuarían outros marcos indicando o outro título do señor de Cambados, DE MONTERREI?

O documento continúa coas lindes con Santomé-Uso da Torre situadas máis ao sur. Empeza de novo na cima do monte da Pastora e vai indicando sucesivos marcos que están marcados no mapa con círculos verdes pequenos. Xa non se trata de marcos altos e con inscrición, como os anteriores, senón máis baixos e que teñen só marcada unha cruz, non localicei ningún, pero a ruta está ben descrita e polo tanto resultou doado situar o límite.

Á hora de marcar o límite: liña vermella fina (separación da xurisdición de Cambados)e a verde fina tamén (separación da xurisdición de Santomé-Uso da Torre), optei case sempre por seguir os camiños, a pesar de saber que en moitos casos o documento fala de que a separación atravesa as fincas e non segue camiño ningún. Os camiños soen ser en moitos casos o elemento de separación, pero non sempre. Ademais soen permanecer moitos anos no territoiro, son lugares de paso común e necesarios, polo que se siguen en uso permanecen. Consultei as fotografías aéreas feitas polos americanos en 1956 cando se regularon as relacións co goberno de Franco e se instalaron as bases militares. Estes mapas son moi útiles para ver como era o territorio nesa data, cando aínda a fase de urbanización e industralización máis intensa que viviu o país na súa historia, non se iniciara. Unha aplicación dunha web da xunta fai doada a comparación da situación de 1956 e a actual: http://mapas.xunta.gal/visores/comparador/. Así puden diferenciar os sendeiros más antigos no mapa actual.

Outro tema aparte do documento citado, son os marcos que aparecen no mapa marcados coas letras, A,B e C e non deben ter relación cos anteriores. Ademais non parece que a epigrafía (as letras) sexan da mesma época. O marcado coa letra A, situado aínda hoxe no lugar de Cacabelos semella ser un marco de separación entre a parroquia de Vilariño e a de Santa Mariña Dozo. A  primeira liña non se le ben, as outras din claramente:  D[e] STO TOME DO MAR PAR[roqui?]A D[e] STA MARIÑA DOZO. O marcado coa letra B, está hoxe no Museo do viño e parece ser que foi atopado no camiño que vai da Igrexa de Sta Mariña cara Monterrei. A inscrición pode que diga: SON DE SU EXª [elentísima?] MT [Monterrei?]. Se o lugar onde o situei no mapa é correcto, estaría situado na linde entre as dúas xurisdicións indicando este marco a onde chega a do conde de Monterrei. Fixen continuar o límite entre os dous territorios cruzando Monterrei. Correspondería esta zona coa que aparece representada no mapa de 1593 que se reproduce no principio desta entrada. Monterrei foi un antigo castro, e aparece nese mapa rodeado por un muro e incluso cunha entrada monumental. Dubidei moito tempo a que podía corresponder e concluín que tiña que ser Monterrei pola súa situación e o perfil redondeado que ten. Ademais se se percorre hoxe aínda se pode ver un muro non moi alto que o arrodea case completamente. O marco que ten a letra C, gárdase no museo do muíño da seca, os datos que teño din que apareceu nese lugar, no camiño dos Caeiros cara Monterrei, e dende logo a súa inscrición debe ter relación con iso, porque lense claramente as letras MR. Porén non cadra nos lindes marcados.

Tamén se indican no mapa unhas frechas cara o mar. É que a xurisdición dos señoríos non ficaba na terra senón que continuaba no mar como se pode ler no documento de 1671. As referencias para Santomé e Cambados son a pena do Monsón, situado a uns 100 mtrs do peirao de Santomé, é visible só con mareas moi baixas. Outra referencia é a punta do Galiñeiro que está situada moi perto da Illa de Arousa, mirando cara o Grove. Tamén se fai referencia no documento á punta de Xestelas (ou Festelas), no extremo do Carreirón, na Illa de Arousa.

E isto é todo, como xa dixen é unha delimitación aproximada que pode ser refeita se alguén atopa erros ou me facilita outros datos. Alguén sabe si se conservan máis marcos?