mércores, 29 de marzo de 2017

A IMPORTANCIA DA RÍA DE AROUSA NA ÉPOCA ROMANA. UNHA VISIÓN NOVA

As excavacións arqueolóxicas que se están producindo no xacemento de A Lanzada están cambiando a visión que existía sobre a comarca do Salnés na época romana e pre-romana. Mira este interesante video:



Os arqueólogos que están traballando no castro da Lanzada están atopando que se trata dun lugar que tivo unha extraordinaria importancia no mundo romano e prerromano. Tratábase dun "centro comercial" da época, no que existía unha próspera industria de salga de peixe xa dende o século II ac e que logo continuou na época romana.  Sabíase da importancia das saíñas na comarca do Salnés, de aí vén o seu nome, que aparece na división administrativa da Parroquial Sueva como Territorio Salinense, pero quizais non se destacara suficientemente. O xacemento da Lanzada confirma a utilización do sal nunha importante industria de salgadura, xa en época castrexa, s. II ac., e cunha tecnoloxía bastante avanzada (de orixe autóctona ou ao mellor de influxo foráneo: púnico?); así como a existencia dun importante comercio deste enclave con puntos lonxanos tanto do Mediterráneo (apareceron restos que proveñen de Grecia, de Cartago, de Italia...) como do Atlántico. Galica poida que fose un finisterre desde o punto de vista terrestre pero non se temos en conta o mar. E o seu suposto illamento non se sostén á luz destes descubrimentos.

Outro feito ven confirmar, na miña opinión a importancia da comarca do Salnés e da ría de Arousa no mundo antigo. Un enxeneiro vigués, César González Crespán, aficionado á astronomía e ás humanidades, expuxo recentemente a súa teoría de que a vía romana nº XX, atravesaba, "por lugares marítimos" dende a desembocadura do Miño ata a ría de Arousa. O trazado desta vía ou calzada romana, como moitas outras do Imperio Romano, está descrita no Itinerario Antonino (s. III dc.), con indicacións das distancias entre núcleos urbanos ou de "mansións" (pousadas) onde os viaxeiros poden descansar. Unha especie de guía de viaxe da época. Os autores que interpretaron este itinerario anteriormente facían ir a vía XX integramente por terra, como ían efectivamente a vía XVIII e XIX, dende as cidades de Braga ata Astorga, ver mapa a continuación.

Imaxe collida de: http://artenoafonsox.blogspot.com.es/2012/10/calzadas-romanas-na-gallaecia-via-nova.html

Imaxe collida de: http://www.astrovigo.es/2015/09/parte-de-la-via-romana-no-xx-per-loca-maritima-iba-por-el-mar.html


A diferencia entre a proposta de César González Crespán e outros autores anteriores que estudaron o itinarario é que el propón que esta vía ten unha parte que transcorre polo mar, de aí o seu nome: "per loca marítima" que el interpreta na súa literalidade como puntos no mar e non só como lugares próximos ao mar. Apoia a súa hipótese o feito de que as distancias dunha parte da ruta estean en stadios, unha medida grega  máis apropiada para distancias no mar, e non en milia passuum, medida romana baseada nos pasos dun home, máis apropiada para zonas terrestres. Deste xeito el considera que dende AQUIS CELENIS ata GLANDIMIRO, eses puntos citados no itinerario e dos que os historiadores non teñen a certeza de a que puntos corresponden no territorio, transcorre un itinerario por mar.

Imaxe collida de: http://www.astrovigo.es/2015/09/parte-de-la-via-romana-no-xx-per-loca-maritima-iba-por-el-mar.html


Situa AQUIS CELENIS na desembocadura do Miño, compárese co mapa superior, onde se situaba a miúdo coincidindo coa cidade de Caldas ou de Cuntis. Esta cítase noutros itinerarios pero el pensa que non é a mesma cidade (pode que coincida o mesmo nome para sinalar dous lugares diferentes ou que fose mal transcrito algún deles). E os números danlle a razón porque as distancias que indica o itinerario respecto ao inicio da ruta en Braga son máis correctas. Outro cambio é que VICOS CAPORUM non correspondería a Vigo senón ás Illas Cíes, de feito aínda existe o topónimo Punta de Vicos na Illa máis meridional das Cíes. Tampouco correspondería o seguinte punto: AD DUOS PONTES, con Pontevedra, como todo o mundo afirmaba. Para el estaría no castro da Lanzada, nese punto do que acabamos de comentar a súa importancia. Un motivo máis para dar por probable esta nova teoría.

Aquí farei un inciso para facer un pequeno engadido pola miña parte. AD DUOS PONTES, significaría en galego cara, "hacia", para, dúas pontes, que César González interpreta que se estaría referindo a un lugar chamado aínda hoxe Pontes, no Concello de Sanxenxo e a Pontevedra. Eu permítome o luxo de apuntar outra posibilidade:
Pomponio Mela foi un xeógrafo hispano que viviu no s. I dc. e que deixou escrita unha obra chamada "De Chorographia" na que fai una descrición das costas da Península Ibérica. Cando describe Galicia, pasado o Miño, di que:  "la ciudad Lambriaca, recibe de los ríos Ierna y Via..."


Xa Murguía falaba na súa Historia de Galicia da cidade de Lambriaca que para el estaría na desembocadura do Umia e apunta como o Padre Sarmiento a sitúa cerca das saínas de Noalla. Poidera ser Lambriaca o xacemento da Lanzada?. Tamén apunta Sarmiento que os ríos citados serían: o Via ou Vea, o Ulla e Ierna o Lérez. Deste xeito deduzco eu que o emprazamento de AD DUOS PONTES pudera referirse ás pontes romanas que probablemente existían tanto en Pontevedra, sobre o río Lérez, como en Pontearnelas, no río Umia, en dirección a Caldas de Reis. Indica polo tanto que dende ese punto se vai cara eses dous puntos estratéxicos, onde existe unha ponte que permite atravesar eses dous ríos.

Volvendo ao percorrido da vía XX, dende a Lanzada ou AD DUOS PONTES continuaría atravesando toda a Ría de Arousa, unha zona rica e poboada, coma hoxe en día, na que hai numerosos castros e saíñas. Algún destes castros como o vilagarcián de Castro Alobre, excavado recentemente, tamén está aportando gratas sorpresas, con restos que testemuñan unha ocupación primeiro castrexa e logo romana, e a aparición de numerosas pezas en bronce e obxectos que falan dun comercio a longa distancia do que falamos (Terra Sigilata de obradoiros Rioxanos e itálicos, cerámica púnica...). O último punto desta ruta marítima sería GLANDIMIRO que o autor citado fai coincidir con acerto na miña opinión, nas Torres do Este, Catoira. Emprazamento estratéxico situado na boca da ría, de importancia seguro dende moito antes do medievo. A partir de aquí a ruta prosigue por terra, pasando seguramente pola cidade de Iria ata ATRICONDO, que para o autor sería a Santiago romana. E de aí a Lugo.

Esta teoría ten para min moitas posibilidades de ser certa. Acaso esta ruta que atravesa a ría cara a Santiago non continúa sendo importante na Idade Media?. A tradición cristiá considera que Atanasio e Teodoro traen dende Palestina ao Apóstolo Santiago, fose este o Apóstolo ou Prisciliano traído dende Tréveris, probablemente estaban seguindo a ruta máis idónea para chegar a Santiago como anos máis tarde farán vikingos e musulmáns.

Á autora deste blog interésalle resaltar a importancia do xacemento da Lanzada, que viría reforzado si se confirma que a vía XX atravesaba a ría de Arousa e ao mesmo tempo pode confirmar tamén a existencia en Cambados dun asentamento romano ou incluso anterior, de importancia,  no illote de san Sadurniño?. E animar deste xeito a Concello e Deputación a realizar algunha intervención arqueolóxica. Dito queda.

domingo, 26 de marzo de 2017

O LICENCIADO XOÁN SARMIENTO VALADARES

 
Na fachada oeste do Pazo de Fefiñáns, baixo o escudo dun dos constructores do pazo, Gonzalo Valadares, "o mozo", atópase esta escultura en relevo que poidera representar a Xoán Sarmiento Valadares.



O licenciado Xoán Sarmiento Valadares debeu nacer en Fefiñáns ao redor de 1530 e finou en Madrid en 1599, un ano despois que o seu señor El-Rei, Filipe II. Era un dos fillos de Gonzalo Valadares Sarmiento, "o vello", señor de Fefiñáns, e Catalina Fandiño Soutomaior, que fundan vínculo e morgado das propiedades en 1562,( ver xenealoxía). Como acontece en todas as familias nobres da época, o fillo primoxénito, neste caso, Gregorio Valadares, herda o título e as propiedades do morgado, polo que as fillas buscarán matrimonios ventaxosos, para o cal soen levar unha substanciosa dote. E os fillos menores farán carreira militar, administrativa ou eclesiática. Así aconteceu co seu irmán Ares López Figueroa que chegou a ser Coengo en Astorga ou o frade Marcos Valadares, catedrático de Teoloxía en Salamanca e procurador xeral da orde dos predicadores en Roma, onde faleceu en 1587.

Xoán Sarmiento escollerá o estudo e o servizo ao rei como funcionario da súa corte. Estuda leis no colexio maior de Cuenca da Universidade de Salamanca, entre os anos 1566 e 1571. En 1574 xa é oidor na Chancillería de Granada e en 1579, Alcalde de Casa e Corte do rei Filipe II, cargo polo que sabemos que cobraba 225.000 marabedíes ao ano. Foi tamén Asistente na cidade de Sevilla entre 1588 e 1589. O cargo de Asistente da Xustiza en Sevilla, unha especie de alcalde ou correxidor na época, era unha das máis altas maxistraturas da coroa. Sevilla era daquela a cidade máis próspera e poboada de Castela, debido ao comercio con América. A ocupación deste cargo está documentada entre outras fontes pola cita que fai Miguel de Cervantes nunha das súas novelas exemplares (El coloquio de los perros), na que di:

"Dejólos encerrados y volvió a coger los trofeos de la batalla, que fueron tres vainas, y luego se las fue a mostrar al Asistente, que si mal no me acuerdo lo era entonces el licenciado Sarmiento de Valladares, famoso por la destrucción de la Sauceda"

Refírese Cervantes ao falar da Sauceda a unha banda de delincuentes que se movían sen control pola Serraría de Ronda, en concreto no lugar de La Sauceda,  ata que chegou o licenciado Sarmiento e os fixo apresar, collendo dende entón fama de home duro e decidido. 

 Xoán Sarmiento continuaría ascendendo na súa carreira, unha especie de cursus honorum, que seguían os licenciados en leis polos distintos organismos xudiciais e políticos na corte dos reis castelás do Antigo Réxime. Deste xeito en 1589 accede a unha praza no Consello Real (tamén chamado Consello de Castela) o principal órgano de goberno da Monarquía Hispánica no s. XVI. Vázquez de Arce, presidente deste Consello, dirá de el que era: "diligente, entendido y buen letrado". Outro informe ao seu favor para o cargo di que: "acompañó a su Majestad la Emperatriz [refírese a María, muller do Emperador  Maximiliano e irmá de Filipe II] en la yda y buelta de Lisboa, que fue en servicio de vuestra Majestad en la jornada de las cosas de Aragón (...) es de 51 años,  a [hace] los 16 que sirve en los dichos oficios". (deste texto poderiamos deducir a súa data de nacemento, se fose efectivamente certo que en 1589 tiña 51 anos, entón naceu en 1538)

Finalmente é promovido para a  o  Consello de Cámara do Rei, en 1595, un consello segregado do de Castela, que asesora ao rei sobre nomeamentos na administración e "gracias" e "mercedes" que concede o rei.

O 7 de marzo de 1597 fai testamento en Madrid, do que conservamos trascrición nun boletín da RAG grazas ao historiador cambadés José Caamaño Bournacell. Deste documento sacamos algúns datos de interese:

- Manda que sexa soterrado nunha das capelas do Mosteiro da Santisima Trindade de Madrid (onde parece que foi soterado tamén Cervantes), ata que sexa trasladado polos seus herdeiros á Capela Maior da igrexa de san Bieito de Fefiñáns, "donde soy natural" e onde están enterrados os seus antepasados. Non temos a seguridade de que este traslado finalmente se producira.

- Nomea como albaceas e testamentarios (entre outros) á súa muller Xoana Faxardo "que de presente esta reside en la dicha Villa de Fafiñanes"e ao seu irmán o coengo Ares López Figueroa "mi hermano que está en la dicha Villa de Fafiñanes"


- Pide ao seu señor o Rei  Filipe II "de hacerle merced" ao seu sobriño Gonzalo Valadares Sarmiento, futuro Vizconde de Fefiñáns, fillo do defunto Gregorio Valadares, o seu irmán maior, e María de Andrade. Fai constar que sempre foi a súa vontade de crialo e adoctrinalo para que cando tivese a idade servise ao rei. Igualmente deixa unha dote de casamento de 500 ducados para a súa sobriña  Xoana Valadares, irmá de Gonzalo Valadares.

- Deixa unha cadea de ouro "que tiene diez y ocho vueltas y pesa tres mil gramos poco más o menos". Foi un regalo da Emperatriz María, muller do Emperador  Maximiliano e irmá de Filipe II, polos servizos que lle prestou na viaxe a Lisboa da que falaba outro documento ao que fixemos mención. Indica que a cadea quede perpetuamente incluída no morgado (mayorazgo) de Gonzalo Sarmiento. Tamén fala de "una sortija grande de oro con su sello labrados las armas de mis señores Padres en una esmeralda" e pide que se use para aderezar a custodia do Santísimo Sacramento os días de Xoves Santo e Corpus.

- Nomea herdeiro universal de todos os seus bens ao seu irmán, Ares López Figueroa para que sexa usufructuario deles e despois da súa morte pasen ao seu sobriño Gonzalo Sarmiento para que os integre no morgado. Ares López Figueroa fora nomeado polo finado de seu irmán Gregorio Sarmiento, como titor e administrador dos bens dos seus fillos menores: Gonzalo e Xoana. A súa nai: María de Andrade pleitearía posteriormente varios anos con Ares López por desavenencias na administración da herencia.

O testamento engade un codicilo feito posteriormente, pero non indica a data. Obviamente tivo que facerse entre 1597 en que se asina o anterior e 1599 en que morre. Sorprende que en ese lapso de tempo un pouco breve, morre a súa primeira muller e casa coa segunda: Constanza Zúñiga Mendoza.  Non tivo fillos con ningunha das dúas, pero si un fillastro da segunda muller: o jurisconsulto Antonio Pazos Figueroa.

En moitos textos aparece Xoán Sarmiento como o iniciador das obras do Pazo de Fefiñáns, nada di acerca desto no seu testamento. Só aparece unha mención a un dos testamentarios, Antonio Pimentel, na que lle pide que "mire por la casa de mis padres". Tamén se lle atribúe haber sido o que comunica á Señoría de Venecia a vitoria na batalla de Pavía. Está claro que se trata dunha confusión porque esta batalla foi en 1525 e o noso personaxe non pudo nacer antes de 1530. O erro iníciao seguramente Manuel Murguía, ao afirmalo no seu libro Galicia de 1888, baseándose nun artigo de 1864 de Athanase Rendu (pax. 39), pero está claro que non é o mesmo Juan Sarmiento, as datas non cadran. Tamén se lle confunde ás veces cun inquisidor que viviu no século seguinte e que leva os seus mesmos apelidos: Diego Sarmiento Valadares, cousa frecuente na extensa linaxe familiar dos Sarmiento Valadares ou Valadares Sarmiento, que a miúdo invertían a orde dos apelidos para diferenciarse uns dos outros.

 A torre en 1947. Fotografada polo arquitecto Durán Loriga

Outra información que ten máis posibilidades de seren certa, é que se lle atribúe a construción da Torre de homenaxe ou torre-miradoiro que está situada a carón do camiño real que ven de Caldas, nun dos extremos da horta do pazo. A familia refírese a ela como torre da homenaxe, función que estaría xa un pouco desfasada a finais do s. XVI (data probable da súa construción). Si parece máis acertada a función de torre-miradoiro, non só como finalidade lúdica para os señores da casa, senón tamén de vixianza dos traballos dos criados, na horta do Señor.

A torre presenta na súa fronte unha coñecida inscrición, que dá atinados consellos de sabedoría humanista ao camiñante que pasa a carón dela. Tamén se dubida se a inscrición sería do s. XVI, non é improbable, redactada por Xoán Sarmiento? ou posterior, do s. XVIII, debida a Bieito Pardo Figueroa?, ilustrado e tradutor de Horacio, que coñecía ben os textos clásicos e a sentenza atribuída a Sócrates que encabeza a inscrición, hoxe ilexible.

Lembro á miña compañeira Joaquina Gil de la Peña como a recitaba de memoria e percibo como o espírito que desprenden estas frases aínda está vivo hoxe nos habitantes deste pazo.


CONÓCETE A TI MISMO.

Por semejanda a Dios procede como hechura de su mano.
Huye del vicio. Busca la virtud. Aborrece el ocio, ama el trabajo.
 No seas soberbio, antes humilde.
No mientas porque es la mayor vileza de los viles.
Procura los amigos mejores que tú, pues con esto y verdad,
secreto y limpieza de alma, nos sucede bien todo.
Da lo que pudieres bien distribuído.
No olvides los beneficios ni te acuerdes de las injurias si quieres aparecerte a Dios,
y advierte que el osar morir da la vida,
 porque los honores con grandes peligros y trabajos se adquieren.
Ama y teme a Dios y atribúyele los sucesos porque no hay otra fortuna. 

domingo, 5 de febreiro de 2017

DELIMITACIÓN APROXIMADA DA XURISDICIÓN DE CAMBADOS EN 1670

Consérvase un documento feito en 1671 no que se fai unha delimitación, con indicación de marcos e "mojones" da vila de Cambados, señorío ata 1653 do Conde de Fuentes e Monterrei. Nesa delimitación ou apeo, indícanse os lindes que separan o señorío e xurisdición de Cambados respecto á de Fefiñáns (nesa data de Fernando de Valladares) e Santomé (do conde de Castro Nuevo e Villahumbrosa). O motivo desta delimitación puidera estar nos preitos frecuentes entre estas casas nobres polas lindes dos seus dominios, que tiñan implicacións no pago dos impostos a un señorío ou outro. Consérvase no arquivo da real Chancelería de Valladolid, o preito que en torno a 1617 lle fai o señor de Cambados ao de Fefiñáns por haber movido este último os marcos das lindes e invadido a súa xurisdición. Aparece así referenciado na web do Arquivo histórico Nacional (onde hai copia dixital):

Título de la unidad: "Ejecutoria del pleito litigado por Manuel de Fonseca y Zúñiga, conde de Monterrey y de Fuentes, con Gonzalo Sarmiento de Valladares, sobre la posesión de unas casas, situadas en los límites de la villa de Cambados (Pontevedra), jurisdicción del condado de Fuentes"

Archivo: Archivo de la Real Chancillería de Valladolid
Signatura: REGISTRO DE EJECUTORIAS,CAJA 2367,1 1623


Pode ser probable que a colocación dos marcos corresponda a unha data próxima á finalización do preito, quizais un xeito de delimitar con precisión a xurisdición e evitar outra nova "invasión".

Tamén por motivos similares debeu de facerse un mapa en 1593 do que xa teño falado, para delimitar as lindes da xurisdición do Couto de Uso da Torre.


E volvendo ao principio consérvase ese documento de 1671 no que se delimita con bastante exactitude o señorío de Cambados e polo tanto tamén os de Fefiñáns e Santomé respecto a este. Debe corresponder a un documento manuscrito, rescatado dalgún arquivo polos editores do xornal El Umia, que o transcriben e publican nos números 1, 2 e 3 dese xornal editado en Cambados e que foron publicados á súa vez por iniciativa do lembrado Luís Rei en edición facsímil comentada, no 2001 (edición do Concello de Cambados).

Con esta documentación traballei, e tamén seguindo testemuñas de veciños, fotografando os marcos conservados, estudando o terreo in situ ou con fotos de satélite das webs: http://sixpac.xunta.es/visorsixpac/ ,
http://www.ign.es/iberpix2/visor/  e http://mapas.xunta.es/visores/basico/ . Pois con todo iso, un pouco de intuición e a axuda impagable sempre de Sindo Mosteiro confeccionei este mapa (aproximado) das lindes do señorío de Cambados en 1670.

(Mirádeo por favor e se localizades algún erro comunicádeo. Tamén se coñecedes da existencia dalgún marco máis facédeo saber. Non deixedes de ler a explicación que sigue ao mapa na que se indica  como se fixo e que axuda a entendelo mellor)


É recomendable tamén para entender mellor o mapa seguir a descrición que fai o documento de 1671 xa citado que se pode ver e descargar neste enlace.

O documento empeza describindo os lindes do Señorío de Cambados (cara o vendaval -o sur- ), Santomé (cara levante -o leste-) e Fefiñáns (cara o norte). Empeza na cima do  monte da Pastora na que aínda existe unha pedra con dúas crúces que marca a división entre Cambados (oeste) e Santomé (leste). Continúa ata a aparición dun marco conservado aínda hoxe no emprazamento orixinal, a carón da moblería Vilas e que foi reforzado recentemente para impedir que algún vehículo o tirase. Este marco leva o Nº 1. É o primeiro de sete marcos que lidos en conxunto teñen esta lenda: " SON DE (marco nº 1) SU EXª [abrev. de excelentísima] (marco nº 2, conservado) EL SEÑOR (marco nº 3, conservado) CONDE (marco nº 4, non conservado) DE (marco nº 5, non conservado) FUENTES (marconº 6, non conservado), CONDE" (marco nº 7, non conservado. Continuarían outros marcos indicando o outro título do señor de Cambados, DE MONTERREI?

O documento continúa coas lindes con Santomé-Uso da Torre situadas máis ao sur. Empeza de novo na cima do monte da Pastora e vai indicando sucesivos marcos que están marcados no mapa con círculos verdes pequenos. Xa non se trata de marcos altos e con inscrición, como os anteriores, senón máis baixos e que teñen só marcada unha cruz, non localicei ningún, pero a ruta está ben descrita e polo tanto resultou doado situar o límite.

Á hora de marcar o límite: liña vermella fina (separación da xurisdición de Cambados)e a verde fina tamén (separación da xurisdición de Santomé-Uso da Torre), optei case sempre por seguir os camiños, a pesar de saber que en moitos casos o documento fala de que a separación atravesa as fincas e non segue camiño ningún. Os camiños soen ser en moitos casos o elemento de separación, pero non sempre. Ademais soen permanecer moitos anos no territoiro, son lugares de paso común e necesarios, polo que se siguen en uso permanecen. Consultei as fotografías aéreas feitas polos americanos en 1956 cando se regularon as relacións co goberno de Franco e se instalaron as bases militares. Estes mapas son moi útiles para ver como era o territorio nesa data, cando aínda a fase de urbanización e industralización máis intensa que viviu o país na súa historia, non se iniciara. Unha aplicación dunha web da xunta fai doada a comparación da situación de 1956 e a actual: http://mapas.xunta.gal/visores/comparador/. Así puden diferenciar os sendeiros más antigos no mapa actual.

Outro tema aparte do documento citado, son os marcos que aparecen no mapa marcados coas letras, A,B e C e non deben ter relación cos anteriores. Ademais non parece que a epigrafía (as letras) sexan da mesma época. O marcado coa letra A, situado aínda hoxe no lugar de Cacabelos semella ser un marco de separación entre a parroquia de Vilariño e a de Santa Mariña Dozo. A  primeira liña non se le ben, as outras din claramente:  D[e] STO TOME DO MAR PAR[roqui?]A D[e] STA MARIÑA DOZO. O marcado coa letra B, está hoxe no Museo do viño e parece ser que foi atopado no camiño que vai da Igrexa de Sta Mariña cara Monterrei. A inscrición pode que diga: SON DE SU EXª [elentísima?] MT [Monterrei?]. Se o lugar onde o situei no mapa é correcto, estaría situado na linde entre as dúas xurisdicións indicando este marco a onde chega a do conde de Monterrei. Fixen continuar o límite entre os dous territorios cruzando Monterrei. Correspondería esta zona coa que aparece representada no mapa de 1593 que se reproduce no principio desta entrada. Monterrei foi un antigo castro, e aparece nese mapa rodeado por un muro e incluso cunha entrada monumental. Dubidei moito tempo a que podía corresponder e concluín que tiña que ser Monterrei pola súa situación e o perfil redondeado que ten. Ademais se se percorre hoxe aínda se pode ver un muro non moi alto que o arrodea case completamente. O marco que ten a letra C, gárdase no museo do muíño da seca, os datos que teño din que apareceu nese lugar, no camiño dos Caeiros cara Monterrei, e dende logo a súa inscrición debe ter relación con iso, porque lense claramente as letras MR. Porén non cadra nos lindes marcados.

Tamén se indican no mapa unhas frechas cara o mar. É que a xurisdición dos señoríos non ficaba na terra senón que continuaba no mar como se pode ler no documento de 1671. As referencias para Santomé e Cambados son a pena do Monsón, situado a uns 100 mtrs do peirao de Santomé, é visible só con mareas moi baixas. Outra referencia é a punta do Galiñeiro que está situada moi perto da Illa de Arousa, mirando cara o Grove. Tamén se fai referencia no documento á punta de Xestelas (ou Festelas), no extremo do Carreirón, na Illa de Arousa.

E isto é todo, como xa dixen é unha delimitación aproximada que pode ser refeita se alguén atopa erros ou me facilita outros datos. Alguén sabe si se conservan máis marcos?


xoves, 29 de decembro de 2016

O PAZO DE FEFIÑÁNS (1). XENEALOXÍA ABREVIADA

Inicio aquí unha serie de entradas sobre o Pazo de Fefiñáns. Fai tempo que tiña ganas de poñerme a investigar sobre os aspectos históricos e artísticos deste monumento cambadés. Atopei o mesmo que acontece con outros monumentos cambadeses, que á penas se ten traballado sobre el. Fixéronse aproximacións parciais pero non se abordou o estudo en profundidade do material que aínda garda o seu arquivo. O resultado son textos con afirmacións imprecisas, contradictorias ás veces e en moitos casos erróneas que se repiten duns autores a outros.

A miña intención é ir "á fonte limpa": estudar a documentación conservada, sabendo que pode ser un traballo de varios anos. Sen presa pero sen pausa intentarei chegar o máis lonxe posible. Do que vaia atopando irei dando conta a través deste modesto blog,

Empezo nesta entrada cunha aproximación á xenealoxía familiar, sobre a que si hai bastante acordo entre os diferentes autores. Espero poñer un pouco de orde e deixar un esquema claro para que os que se aproximen a este blog teñan unha idea clara dos homes e mulleres que tiveron un papel destacado na historia familar e en moitos casos tamén un papel relevante na historia do pais.



luns, 31 de outubro de 2016

AS IRMANDADES DA FALA EN IMAXES

Como seguramente saberedes, este ano conmemórase o centenario da creación das Irmandades da Fala (1916-2016). A intención desta iniciativa era promover o uso da lingua galega por ser parte substancial da nosa identidade e por extensión difundir todas as formas de expresión da cultura galega. O obxectivo que empeza sendo fundamentalmente cultural evolucionará cara a reivindicación política. A primeira Irmandade foi creada por Antón Villar Ponte na Coruña o 18 de maio de 1916. Tras esta iniciativa xurdiron outras por toda Galicia nas que participaron moitos personaxes do Salnés. Tal é o caso de Ramón Cabanillas, Miguel Gil Casares ou Francisco Asorey que se integran na Irmandade de Santiago. En Vilagarcía Vicente e Valentín Gómez Paratcha, Loureiro, Torres e Elpidio Villaverde, e anos despois Xosé Núñez Búa e Fermín e Luís Bouza-Brey. E ata houbo un intento de crear unha Irmandade en Cambados que non callou. Achegaríanse posteriormente ás Irmandades os cambadeses: Bernardino Quintanilla, Ramón Gil Armada e Antonio Magariños Granda.

Farei a continuación un percorrido polas imaxes máis coñecidas e significativas da experiencia das Irmandades.

I ASEMBLEA , celebrada en Lugo en novembro de 1918. O manifesto asinado nesta asemblea será a base programática do nacionalismo galego ata a 2ª República. Quedaba claro que as  Irmandades da Fala non eran só un instrumento cultural.

Non son moi recoñecibles os persoaxes que aparecen nesta foto, salvo o caso de Vicente Risco que se sitúa diante, case no centro e leva bastón e sombreiro. Tamén con bastón e sombreiro, na dereita da foto debe ser Antón Losada Diéguez. Pode ser Manuel Banet Fontenla, fundador da Irmandade de Monforte (onde era notario), o que está detras de Risco, á dereita, algo tapada a súa cara polo chapeu de Vicente. E o segundo pola esquerda (parece que leva un cigarro entre os dedos) pode ser Ramón Villar Ponte, irmán de Antón.

En agosto de 1920 ingresa na Real Academia galega Ramón Cabanillas, membro destacado das Irmandades e poeta-estandarte do movemento. A cerimonia ten lugar no Balneario de Mondariz, rexentado por Enrique Peinador, tamén socio irmandiño. Asisten numerosos membros da Academia e por suposto moitos dos seus amigos irmandiños. Aquí os vemos no xantar que se celebra na finca das Pías do citado Balneario.


Fomos capaces de identificar aos seguintes personaxes:




1- O avogado celanovés Manuel Lezón, os académicos: 2. Wenceslao Requejo, 3. Fernando Martínez Morás, 4. Andrés Martínez Salazar, 5. Bieito Fernández Alonso, 6. Marcelo Macías, 7. Amador Montenegro e 8. Francisco Asorey, 9. José Palacios (irmán do arquitecto Antonio), 10. Antón Villar Ponte, 11. Ramón Cabanillas, 12. Vicente Risco, 13. Vitor Casas, 14. O xornalista ourensá José Fernández Gallego, 15. Antonio Rey Soto, 16. Adela Lezón (filla de Manuel Lezón), 17. Eva Rodríguez (muller do pintor Lloréns), 18. Francisco Lloréns, 19. Eladio Rodríguez, 20. Antonio Palacios, 21. Uxío Carré Aldao, 22. Enrique Peinador.

sábado, 2 de xullo de 2016

ANIVERSARIO DA MORTE DE FRANCISCO ASOREY

Hoxe, 2 de xullo, fai 55 anos que morreu en Santiago de Compostela o escultor cambadés, membro das Irmandades da Fala.

Como pequena lembranza recollemos aquí algunhas fotos da súa traxectoria vital e artística


 Foto tirada na galería posterior da casa natal de Asorey en Fefiñáns. Aparecen varios membros da familia del Valle que mercaron a casa en 1895. Anos antes soían vir a pasar os veráns a Cambados e alugaban a casa da familia Asorey, eles instalábanse na planta baixa, e a famila del Valle na primeira planta, a relación entre eles era case familiar. Nesta foto pode ser o neno Paquiño Asorey o que está sentado no centro. Se se confirmara que é efectivamente Asorey, sería a foto máis antiga conservada. Corresponde a finais do s. XIX, foi tirada cunha cámara que trouxo Anatole del Valle de Francia e facilitáronma os descendentes.



Sendo aínda adolescente (14 anos) Paquiño Asorey sae en barco do porto de Vigo rumbo a Barcelona, a estudar no Colexio dos Salesianos de Sarriá, un pobo obreiro e industrial  nos arredores da metrópole catalana. Dende alí debeu enviar esta foto aos seus familiares algún tempo despois de instalarse. Na parte inferior da fotografía aparece o nome do fotógrafo e o enderezo do seu estudo en Sarriá. O futuro artista debía ter sobre 15 anos, ca 1904. FOTO: Adela Leiro. 



  Foto aparecida na publicación: "Cambados: dos tempos idos..." publicada polo Concello de Cambados en 1990 e coordinada por Luís Rei. Indica: "Asorey, Mozo. Foto enviada por Asorey a Luís García (aprox. 1910)". Se a data é correcta pode corresponder aos primeiros tempos da estadía de Asorey en Madrid, aprox. entre 1910 e 1919. A pose do cambadés na imaxe indica a seguridade e confianza coa que se enfronta un artista novo ao reto de abrirse paso como escultor na capital madrileña.







Aparece Asorey traballando no retrato do fotógrafo Enrique Guerra. Consérvase na RAG, foi doazón do pintor e amigo Luis Quintas Goyanes. Apareceu a foto na revista Vida Gallega  en 1913.



Foto tirada arredor de 1916, probablemente en Madrid. En torno a estes anos o artista cambadés coincide en Madrid co pintor Cordobés, Julio Romero de Torres así como con artistas galegos como Manuel Bujados, ambos levaban unha vida bastante bohemia (e nocturna) que probablemente Asorey compartiu. Destas vivencias seguramente saiu a inspiración para a obra conservada no Museo de Pontevedra, Lo jondo, unha visión caricaturesca e sensual dun tablao flamenco. Non debeu de durar moito esta vida para o noso artista porque pronto se sinte atraído polo ambiente compostelano, onde coñece á súa futura muller, Jesusa Ferreiro. O cambio vese nas obras de 1915: Cabaleiros negros e 1917: Rezo de Beatas. FOTO: Adela Leiro.


Xantar na finca das Pías dentro dos actos celebrados no Balneario de Mondariz polo ingreso de Ramón Cabanillas na Real Academia Galega en agosto de 1920. Asorey non podía faltar á homenaxe do seu amigo. En 1916 foran creadas por Antón Villar Ponte as Irmandades da Fala, tanto Cabanillas como Asorey e Vicente Risco (que aparecen na foto)  afiliáronse ás Irmandades. Foto: Vida Gallega



Este é un dos retratos de Asorey máis difundidos, debe corresponder a 1928, foi feita no estudo do fotógrafo vigués Pacheco. Nesta fotografía vese incluso a sinatura do fotógrafo.Foto: Adela Leiro.




Pasado o trauma da Guerra Civil, dentro do estreito marco que a ditadura de Franco permite, empezan a xurdir diversas iniciativas culturais que pretenden conservar a lingua e a cultura galega. Un exemplo disto é a creación do Padroado Rosalía de Castro que pretende comprar e restaurar a casa padronesa na que morreu a poetisa. Esta foto mostra unha reunión dos membros do padroado. Consérvase na RAG e corresponde a 1950. Aparece Asorey, que nese ano estaba preparando o monumento á poetisa galega que ía ser levantado en Padrón. Finalmente non foi el o que fixo a escultura. Tamén aparece a filla de Rosalía (sentada), Gala Murguía de Castro e tamén o arquitecto Manuel Gómez-Román que será o encargado da restauración da casa.



Corresponde esta imaxe a unha reportaxe que fixo o fotógrafo Marcelino para o xornal compostelán, La Noche en 1957. É dos últimos retratos que se fan ao artista antes da súa morte, que acontece, tal día como hoxe, un 2 de xullo, en 1961. Vese ao artista traballando na maqueta dun monumento ao futbolista Luís Otero que se ía levantar no estadio de Riazor na Coruña. Non chegou a facerse. Foto: Adela Leiro.

sábado, 2 de abril de 2016

OS PAZOS DE CAMBADOS E MIGUEL DURÁN-LORIGA

Miguel Durán-Loriga e Salgado naceu na Coruña en 1886 e estudou arquitectura en Madrid, especializándose en restauración de monumentos. Nos veráns de 1945 a 1949 percorreu Galicia xunto con Antonio Taboada Roca, para estudar gran número de pazos galegos. Fixeron fotografías, debuxos, levantaron planos... a súa morte en 1950 interrumpiu o traballo. Anos despois os seus herdeiros depositaron  esta valiosa información no Museo de Pontevedra, que en colaboración coa Deputación de Pontevedra, decidiu publicala en 2012, para axudar á súa difusión.

Capa do libro publicado polo Museo de Pontevedra, e autorretrato de Miguel Durán-Loriga, atópase neste enlace:http://www.museo.depo.es/noticias/notas.de.prensa/es.02010621.html


As fotografías, texto e debuxos que publicamos a continuación proceden deste estudo:

PAZO DE BAZÁN

Foi visitado en 1945. Curiosamente describe a fachada posterior que dá ao xardín, e non a principal, e aparece a seguinte información:

"La fachada es de sillería y en partes de mampostería. La escalera de acceso al edificio, la mesa, los bancos y las columnas del cenador del jardín, son obra en piedra. En las fachadas de la casa hay figuras talladas en la piedra.
Hay una fachada antigua que hoy hace de traviesa en la segunda crujía. El acceso a la casa se hace por medio de una escalera de trece peldaños. Al final de dicha escalera hay una especie de solana-corredor pero sin cubierta. Los huecos de ventanas y puertas están sin guarnecer, lo que hace que el edificio tenga un aspecto rústico.




En el jardín, un bonito cenador con columnillas de piedra. En el centro mesa cuadrada con un banco de la misma longitud, a cada uno de los lados. Cuadros muy estrechos y largos con setos de boj, forman tres carreras.


Hay en la finca un enorme tronco de eucaliptus traído en 1868 por Lorenzo Izquierdo Zárate, que fue diputado. En el jardín, magníficas hortensias, camelias y azaleas, famosas por su tamaño y belleza"


PAZO DE FEFIÑÁNS

 Foi visitado en 1947. Descríbense materiais de construción e detalles decorativos. Nun fragmento dise:

" Fefiñáns, a pesar de algunas vicisitudes, es con Oca el pazo más importante de Galicia. Su gran plaza llegaba en otro tiempo casi al mar y se entraba en ella por un arco romano. Esta plaza fue expropiada por el ayuntamiento y rodeada de casas mezquinas. Sin embargo, es impresionante el aspecto del pazo con sus dos frentes y el torreón y un tercer frente constituido por la capilla, que es una verdadera iglesia con sus dos torres rodeada de elevada lonja. La planta general del palacio obedece al tipo de tres alas formando patio exterior pues la iglesia, con su derrumbado pasadizo elevado que la unía a la casa, formaba su tercer ala. Se equivoca Lampérez al considerar Fefiñáns pazo de dos alas según el prototipo que cree ver en el palacio de Gelmirez."

Praza do mercado en 1947. Polo que se ve nesta data segue a usarse a praza como lugar de mercado, debe ser das últimas fotos que se tiraron antes do seu traslado a Cambados, que parece que aconteceu en 1949.


Vista aérea do pazo, probablemente dende unha das torres da igrexa de san Bieito. Ao fondo pode verse o monte da Pastora e sta Mariña

 
Entrada principal do pazo. É posible ver un automóbil no portal.

venres, 25 de marzo de 2016

UNHA OBRA DE ASOREY EN CAMBADOS?

A imaxe de Xesús Nazareno que está na Igrexa parroquial de Cambados (non na capela do Hospital) poidera ser de Asorey.

Francisco Asorey empezou a súa formación como escultor en Sarriá, Barcelona. Alí existía un obradoiro de imaxinería relixiosa dirixida polo escultor Parellada. Polo tanto "as primeiras letras" artísticas do cambadés foron como escultor de imaxes relixiosas. Posteriormente adicouse a moitos xéneros escultóricos diferentes, pero nunca deixou de esculpir imaxinería. Podería decirse que foi "o último gran imaxineiro".


Obradoiro de imaxes relixiosas no Colexio Salesiano de Sarriá. O home de traxe puidera ser Parellada, mestre de Asorey. Foto facilitada polo Padre salesiano Amado Pérez. 


As imaxes relixiosas están feitas en madeira. A tradición de facer estas imaxes remóntase á Idade Media na cultura cristiá, pero podemos atopalas tamén na cultura grega e exipcia. Tiveron especial difusión durante o Barroco (ss. XVII-XVIII). Os encargos da Igrexa Católica pedían realismo e a técnica usada permitíao. Tampouco había tantos medios económicos como en Italia por exemplo, onde se facían en mármore. A madeira sae máis barata. Aparecen en Galicia,  nestes séculos e posteriores, un gran número de escultores que acadan un enorme grado de mestría: Gregorio FernándezFrancisco de Moure, Gambino, Felipe de Castro, Xosé Ferreiro... A Igrexa era a que tiña maior poder económico e polo tanto a que facía máis encargos, eso explica a non existencia á penas de escultura profana ou non relixiosa en Galicia neses séculos. Pese á enorme calidade dos artistas citados quizais está pouco valorada e coñecida a súa obra no momento actual. Asorey beberá de toda esta tradición escultórica galega.

As esculturas relixiosas fanse en madeira, logo recóbrense dunha capa de estuco (cola de coello+ xeso) que vai absorber ben a pintura ao óleo que se aplica posteriormente. Para gañar en realismo, moitas veces úsanse "postizos": pelo natural, ollos de cristal, marfil nos dentes... Unha técnica chamada "estofado" enriquece ás veces a policromía. A figura recóbrese de láminas de pan de ouro ou prata (nas zonas onde van ir as roupas) que logo se pintan por riba e finalmente ráspase esa pintura facendo debuxos que permiten ver por baixo o dourado, o resultado é moi vistoso e imita os brocados das roupas antigas.

Detalle do "estofado" da Virxe do Carme de Cuntis de Asorey. Foto: Maribel Iglesias

A primeira obra de escultura que coñecemos de Asorey é precisamente unha imaxe relixiosa. Trátase dun Cristo (que formaba parte dun Calvario coa Virxe e S. Xoán a cada lado) que se atopa no Colexio dos Salesianos de Barakaldo, a onde foi Asorey como profesor de debuxo e onde montou o seu primeiro obradoiro de escultura cos artistas vascos Beovide e Guraya. A datación aproximada é sobre 1908. Asorey tería sobre 19 anos. Chámanlle en Barakaldo: "O Cristo do Perdón".

Crucificado, Capela do Colexio dos Salesianos de Barakaldo. Foto: Maribel Iglesias

Pero imos á obra que nos ocupa hoxe. Púxome sobre a pista de que o Nazareno poidera ser de Asorey unha reseña nun xornal: El Ideal Gallego do 7-4-1920, pax. 2, que se pode consultar doadamente na BIBLIOTECA GALICIANA, alí dise:

DE CAMBADOS

La Semana Santa en esta villa resultó muy solemne, predicando en el Lavatorio, Descendimiento y Soledad el ilustrado capellán de la Casa-Hospicio de Pontevedra Sr. Vidal Vecino, estando muy elocuente y a gran altura, y en el encuentro y Pasión, el coadjutor Sr. Rodríguez Cadarso, siendo muy elogiada su labor oratoria.
Las procesiones respectivas resultaron muy brillantes, especialmente la del Santo Entierro que presidió el Ayuntamiento con las autoridades militares.
 Haremos mención de una hermosa escultura del Nazareno, obra del ilustre paisano, hijo de Cambados, Sr. Asorey. Fué estrenada esta imagen este año y es de completo agrado del pueblo. Por su autor podemos juzgar la obra de arte.  

Consérvanse algunhas fotos antigas onde se pode ver a imaxe. Corresponden seguramente aos anos 40.

"O Santo Encontro" na Praza Alfredo Brañas. O Nazareno vese na parte dereita da foto. Aparece na publicación, "Cambados dos tempos idos" coordinada por Luís Rei e editada en 1990. Alí indícase que a foto é de 1944.




Probablemente é da mesma data esta foto que nos facilitou Manolo Pillado a través do grupo de facebook: Fotos de Cambados.

Para recoller máis datos sobre esta escultura visitei o Arquivo Diocesano de Santiago que se atopa no edificio do Seminario Maior. Alí conservan a maior parte da documentación das parroquias da diócese de Santiago. Teñen tamén unha catalogación das imaxes que existen nas igrexas desa diócese (á que pertence Cambados) feita polo profesor Ares Espada, na que se indica que esta imaxe pertence a Asorey. Pero non se di de onde se obtén a información e data a imaxe nos anos 40.

Os datos que teño parecen indicar que efectivamente a escultura sae do taller de Asorey. Pero, cal é a súa data? 1920, como indica o xornal, é a mesma imaxe que temos hoxe? anos 40 como di Ares Espada?

Alguén pode facilitarme algún dato máis?


A escultura do Nazareno hoxe. Trátase dunha imaxe de vestir. Só están esculpidas, rostro, brazos e pernas. Os brillos da policromía (que non aparecen noutras obras de Asorey) parecen indicar que probablemente foi repintada. Fotos: Maribel Iglesias.






sábado, 31 de outubro de 2015

OS DESCENDENTES DE DIEGO DE ZÁRATE (e III). Sindo Mosteiro

Última entrega da serie sobre a casa de Montesacro. Grazas Sindo.




Foto: Sindo Mosteiro.2012.

Co paso do tempo, o pazo de Montesacro sería residencia habitual dos marqueses nalgunhas épocas, quedando como casa de temporada noutras. Coa chegada dos Luyando, alternarían co pazo de Bermás sobre todo. Esta familia, que adoptaría algúns dos costumes do seu rango como señores da súa terra e xurisdición, mantería, porén, unha actitude máis liberal que outros do seu status, e así foi evidente cos desencontros cos vizcondes de Fefiñáns e duque de Alba, posuidores dos veciños señoríos de Fefiñans e Cambados. Na mesma liña estaban os Bazán, que incluso chegarían a preitos polo enfrontamento con algún franciscano cambadés ultraortodoxo que os acusaba de seren descendentes de xudeus, por non falar do detestable que lles resultaba aos tradicionalistas a figura daquel insigne Pedro Pablo Bazán de Mendoza, máis afín ás novas ideas revolucionarias francesas. Ambas familias chegarían a enlazar cando o IV marqués casa con María Gaspara Bazán de Mendoza. A chegada no 1856 de Jose María de Luyando Hormaechea, VII marqués de Montesacro, supón unha certa revolución en San Tomé do Mar, onde os seus habitantes trataban de estender os beneficios da condición de matriculados no mar dos mariñeiros ao resto da poboación e de levaren a cabo negocios con que superaren a crise de 1842-52 en que desaparecera practicamente a sardiña da nosa ribeira.

 Fragmento dun mapa de Cambados de 1593 no que se pode ver a "barca das Estacas" que cruzaba o río Umia. Arquivo Universitario de Santiago.

 Desde 1840 levaban o beneficio de xeito irregular da barca das Estacas, da que era arrendatario José Aragunde, a quen se lle embargan no 1860 –tras preito do marqués- 3.066 reais. Tamén se pretende embargar a Manuel Pérez del Río, depositario teórico dos fondos, ao que non se lle atopa nada. A sentencia será favorable ao marqués en data de 21 de xaneiro de 1861. O uso da barca sería imprescindible para o paso do río até a construción da ponte, iniciada no 1868 e rematada no 1878, a iniciativa dun grupo de inversores que tiraba proveito das taxas a cobraren nunha casa anexa. A ponte non será de uso público e gratuíto até a compra polo Estado, a iniciativa do marqués de Mochales, deputado en Cortes polo partido de Cambados, no 1902.

Entre os descendentes destacados desta liña está Juan Zárate y Murga, Capitán Xeneral das Canarias no 1840; Manuel Taboada Roca, X marqués de Montesacro, maxistrado do Tribunal Supremo e xenealoxista e o seu irmán Antonio, tamén destacado investigador en diferentes campos históricos. A filla de Manuel, Mª del Pilar Lourdes Taboada Fernández, é a XII e actual marquesa de Montesacro desde o 30 de marzo de 2012. Tamén se debe mencionar a Ramiro Hernán Luyando Varela de Luaces Zárate, IX marqués de Montesacro, morto no 6 de febreiro de 1937 e derradeiro habitante deste pazo antes da venda, para trasladar o asilo instalado no pazo de Torrado aquí, pola súa viúva, Juana María Grisone Vezzoso, que ao pouco marcha para casar co III marqués de Alonso-Martínez e IV marqués de Bellamar no 30 de abril de 1941.



 Praia de San Tomé do Mar e pazo de Montesacro. Foto Sindo Mosteiro, 2012.

Pero seguramente dous van ser os máis destacados, pai e fillo. Vicente de Zárate-Murga Bazán de Mendoza, V marqués de Montesacro, nacido o 21 de xaneiro de 1779 en San Tomé do Mar, era fillo de Antonio Julián de Zárate Murga e de Gaspara Bazán de Mendoza e casou con Socorro Piñeiro Cárdenas, do que resultaron os fillos Javier e Valvanera Zárate Piñeiro, VI marquesa de Montesacro. Este Vicente era membro da “Real Maestranza de Caballería de Granada”, acadando o cargo de tenente coronel da milicia provincial, en principio unha organización na reserva, que na Guerra Carlista de 1833-40 é totalmente asimilable á infantería do exército. Durante o conflito armado deuse o intento de rebelión chamado “Conspiración do Salnés”, proclamada o 26 de abril de 1835 na igrexa de Paradela, como estratexia plurinuclear en paralelo ás que lideraban o cóengo cardeal de Santiago, Gorostidi, e Antonio López, logo presos e executados. O líder era o antigo oficial José Martínez Andrade e o segundo era o propio cura de Paradela e actuaban por boa parte do Salnés tratando de estender a rebelión. Andrade, xunto co seu segundo e outros dous compañeiros, foron presos e levados á cadea de Pontevedra o 5 de maio polas milicias que dirixía Vicente Zárate, marqués de Montesacro, acuarteladas no vello convento expropiado dos franciscanos de Cambados. O 8 de xuño, a pesar das presións das elites máis conservadoras, é ordenada polo capitán xeneral do Exército do Reino de Galicia a execución dos once reos capturados até entón, dos que seis eran cregos, e todos eles procedentes das parroquias de Tremoedo, Paradela, Briallos, Leiro, Vilanova e Romai. Tamén serán xulgados en Caldas outros elementos acusados de conspiración e apoio á facción carlista, dos que sete resultaron ser tamén cregos das parroquias de Carracedo, Cesar, Baión, Leiro, Tremoedo e Deiro. A causa dos méritos contraídos o marqués sería nomeado senador pola provincia de Pontevedra no 7 de marzo de 1840, aínda que non chega a xurar o cargo. Aínda tería que ver morrer ao seu fillo e truncado sucesor, sobrevivíndoo tres anos até o 1847.

Javier Zárate Piñeiro é asasinado no 1844, segundo algúns autores, no pazo familiar de San Tomé do Mar; segundo outros é malferido na alameda e trasladado ao pazo onde agoniza ata a morte. Pero a versión que máis circula é a de que foi asasinado na alameda a causa da súa actividade como o que hoxe poderiamos chamar “depredador sexual”. Seica tiña unha afección desmedida polas saias, o que levou a que os veciños de San Tomé se confabularan para lle daren morte con sacos cheos de area da praia. Este detalle faime pensar que ben pode ser esta narración dos feitos froito dunha elaboración literaria a posteriori, tendo en conta que algo así se conta nunha noveliña de éxito daquel tempo, escrita por Prosper Mérimée, La Vénus d'Ille, publicada no ano 1837:


“Achegueime ao leito e erguín o corpo do desgraciado mozo; estaba xa teso e frío. Os seus dentes regañados e a súa cara ennegrecida expresaban as máis terribles angustias. Ao parecer a súa morte fora violenta e a agonía terrible. Non obstante, non tiña a menor mancha de sangue na roupa. Abrinlle a camisa e vinlle no peito unha marca morada que se prolongaba polas costas e o lombo. Diríase que fora entalado por un aro de ferro. Tripei algo duro que se atopaba enriba da alfombra; baixeime e vin unha sortella de diamantes.
Levei o señor de Peyrehorade e a súa dona ao seu cuarto, despois mandei que levasen a recén casada tamén alí.
-Aínda teñen vostedes unha filla –díxenlles- e deben mirar por ela.
Parecíame claro que o señor Alphonse fora vítima dun asasinato; os asasinos atoparon algún medio para se introducir pola noite no cuarto da noiva. Aquelas mazaduras no peito e a súa dirección circular poñíanme nun aperto porque un pau ou unha barra de ferro non poderían facer tal cousa. De súpeto, lembrei ter oído que en Valencia os matóns servíanse de longos sacos de coiro cheos de xabre para pegarlles ás persoas que lles encargaban matar. Entón acordeime do arrieiro aragonés e da súa ameaza.”

Javier Zárate había pouco que casara, no 1838, na Coruña con María Circuncisión Sangro (tamén chamada Manuela), coa que tiña unha filla pequena e era fillo dun gran señor. Son curiosas as coincidencias. Esta morte vai precipitar o cambio de liña, pois coa desaparición do V marqués, nin a irmá Valvanera nin a filla, María Jacoba, serán quen de defenderen os seus posibles dereitos por moito tempo, e tampouco conseguirán finalmente acadar o outro morgado familiar, o de Salinas, que pasará a Faustina, irmá de José María de Luyando. O que sucedería a esta liña, tras sentencia xudicial, sería este VII marqués de Montesacro, con sentencia definitiva do 23 de marzo de 1863, tras uns cantos anos de teceren. O personaxe de Javier de Zárate foi moi sonado na sociedade cambadesa, aínda que a narración do seu relato confunde con frecuencia feitos do seu pai cos seus. Así, é interesante citar unha carta que Ramón Cabanillas enviou a Isidoro Millán o 8 de novembro de 1955:

“De aquel decimonónico Marqués de Montesacro que murió de una paliza que un marido ultrajado le profirió con un saco de arena, una noche de invierno en la recién plantada alameda de Santo Tomé, conozco la frase testamentaria: “es mi voluntad que me entierren con bigote y perilla como buen liberal”, por boca de Joaquín. En una ocasión, en su despacho abrió un arca de castaño en que guardaba varios documentos y entre ellos, según él, la última disposición del Marqués, muy curiosa por otras cláusulas; su propósito era enseñarme el documento pero la confidencia se interrumpió por la entrada de extraños. Ese Marqués, de quien oí hablar mucho en mi juventud, parece que era un devoto de Espartero, fue Alcalde de Cambados y el que ordenó el derribo de los arcos que unían el Palacio con la actual casa de José González, la de Laya y la iglesia de San Benito. El arca de Joaquín –debe saberlo Aurora- parece que la llevó Juanín Gil, no sé si cedida o comprada, con los documentos que contenía y otros objetos que no sé que fue de ellos. El Marqués fue uno de los hijos cambadeses más interesantes. ¡Qué valle de Salnés! Si no tuviera los años que tengo, le dedicaría mis horas.”
Quizais algún día poidamos continuar esta historia, non hai máis que dar con esa arca de que fala Cabanillas. Quen sabe cantos feitos do pasado nos podería traer cara os nosos días.

Para rematar, unha pequena coda musical con que lembrar a dous personaxes interesantes: o noso primeiro marqués de Montesacro e o músico Daniel Purcell, sempre á sombra do seu xenial irmán Henry, que morrerían no mesmo ano de 1717 case á mesma idade. Compuxo Daniel unha boa presada de obras de enorme beleza, das que destacaremos “My dearest, My fairest”, interpretada neste caso por dous contratenores irrepetibles: Andreas Scholl e Philip Jaroussky.