sábado 02 xullo 2016

ANIVERSARIO DA MORTE DE FRANCISCO ASOREY

Hoxe, 2 de xullo, fai 55 anos que morreu en Santiago de Compostela o escultor cambadés, membro das Irmandades da Fala.

Como pequena lembranza recollemos aquí algunhas fotos da súa traxectoria vital e artística


 Foto tirada na galería posterior da casa natal de Asorey en Fefiñáns. Aparecen varios membros da familia del Valle que mercaron a casa en 1895. Anos antes soían vir a pasar os veráns a Cambados e alugaban a casa da familia Asorey, eles instalábanse na planta baixa, e a famila del Valle na primeira planta, a relación entre eles era case familiar. Nesta foto pode ser o neno Paquiño Asorey o que está sentado no centro. Se se confirmara que é efectivamente Asorey, sería a foto máis antiga conservada. Corresponde a finais do s. XIX, foi tirada cunha cámara que trouxo Anatole del Valle de Francia e facilitáronma os descendentes.



Sendo aínda adolescente (14 anos) Paquiño Asorey sae en barco do porto de Vigo rumbo a Barcelona, a estudar no Colexio dos Salesianos de Sarriá, un pobo obreiro e industrial  nos arredores da metrópole catalana. Dende alí debeu enviar esta foto aos seus familiares algún tempo despois de instalarse. Na parte inferior da fotografía aparece o nome do fotógrafo e o enderezo do seu estudo en Sarriá. O futuro artista debía ter sobre 15 anos, ca 1904. FOTO: Adela Leiro. 



  Foto aparecida na publicación: "Cambados: dos tempos idos..." publicada polo Concello de Cambados en 1990 e coordinada por Luís Rei. Indica: "Asorey, Mozo. Foto enviada por Asorey a Luís García (aprox. 1910)". Se a data é correcta pode corresponder aos primeiros tempos da estadía de Asorey en Madrid, aprox. entre 1910 e 1919. A pose do cambadés na imaxe indica a seguridade e confianza coa que se enfronta un artista novo ao reto de abrirse paso como escultor na capital madrileña.







Aparece Asorey traballando no retrato do fotógrafo Enrique Guerra. Consérvase na RAG, foi doazón do pintor e amigo Luis Quintas Goyanes. Apareceu a foto na revista Vida Gallega  en 1913.



Foto tirada arredor de 1916, probablemente en Madrid. En torno a estes anos o artista cambadés coincide en Madrid co pintor Cordobés, Julio Romero de Torres así como con artistas galegos como Manuel Bujados, ambos levaban unha vida bastante bohemia (e nocturna) que probablemente Asorey compartiu. Destas vivencias seguramente saiu a inspiración para a obra conservada no Museo de Pontevedra, Lo jondo, unha visión caricaturesca e sensual dun tablao flamenco. Non debeu de durar moito esta vida para o noso artista porque pronto se sinte atraído polo ambiente compostelano, onde coñece á súa futura muller, Jesusa Ferreiro. O cambio vese nas obras de 1915: Cabaleiros negros e 1917: Rezo de Beatas. FOTO: Adela Leiro.


Xantar na finca das Pías dentro dos actos celebrados no Balneario de Mondariz polo ingreso de Ramón Cabanillas na Real Academia Galega en agosto de 1920. Asorey non podía faltar á homenaxe do seu amigo. En 1916 foran creadas por Antón Villar Ponte as Irmandades da Fala, tanto Cabanillas como Asorey e Vicente Risco (que aparecen na foto)  afiliáronse ás Irmandades. Foto: Vida Gallega



Este é un dos retratos de Asorey máis difundidos, debe corresponder a 1928, foi feita no estudo do fotógrafo vigués Pacheco. Nesta fotografía vese incluso a sinatura do fotógrafo.Foto: Adela Leiro.




Pasado o trauma da Guerra Civil, dentro do estreito marco que a ditadura de Franco permite, empezan a xurdir diversas iniciativas culturais que pretenden conservar a lingua e a cultura galega. Un exemplo disto é a creación do Padroado Rosalía de Castro que pretende comprar e restaurar a casa padronesa na que morreu a poetisa. Esta foto mostra unha reunión dos membros do padroado. Consérvase na RAG e corresponde a 1950. Aparece Asorey, que nese ano estaba preparando o monumento á poetisa galega que ía ser levantado en Padrón. Finalmente non foi el o que fixo a escultura. Tamén aparece a filla de Rosalía (sentada), Gala Murguía de Castro e tamén o arquitecto Manuel Gómez-Román que será o encargado da restauración da casa.



Corresponde esta imaxe a unha reportaxe que fixo o fotógrafo Marcelino para o xornal compostelán, La Noche en 1957. É dos últimos retratos que se fan ao artista antes da súa morte, que acontece, tal día como hoxe, un 2 de xullo, en 1961. Vese ao artista traballando na maqueta dun monumento ao futbolista Luís Otero que se ía levantar no estadio de Riazor na Coruña. Non chegou a facerse. Foto: Adela Leiro.

sábado 02 abril 2016

OS PAZOS DE CAMBADOS E MIGUEL DURÁN-LORIGA

Miguel Durán-Loriga e Salgado naceu na Coruña en 1886 e estudou arquitectura en Madrid, especializándose en restauración de monumentos. Nos veráns de 1945 a 1949 percorreu Galicia xunto con Antonio Taboada Roca, para estudar gran número de pazos galegos. Fixeron fotografías, debuxos, levantaron planos... a súa morte en 1950 interrumpiu o traballo. Anos despois os seus herdeiros depositaron  esta valiosa información no Museo de Pontevedra, que en colaboración coa Deputación de Pontevedra, decidiu publicala en 2012, para axudar á súa difusión.

Capa do libro publicado polo Museo de Pontevedra, e autorretrato de Miguel Durán-Loriga, atópase neste enlace:http://www.museo.depo.es/noticias/notas.de.prensa/es.02010621.html


As fotografías, texto e debuxos que publicamos a continuación proceden deste estudo:

PAZO DE BAZÁN

Foi visitado en 1945. Curiosamente describe a fachada posterior que dá ao xardín, e non a principal, e aparece a seguinte información:

"La fachada es de sillería y en partes de mampostería. La escalera de acceso al edificio, la mesa, los bancos y las columnas del cenador del jardín, son obra en piedra. En las fachadas de la casa hay figuras talladas en la piedra.
Hay una fachada antigua que hoy hace de traviesa en la segunda crujía. El acceso a la casa se hace por medio de una escalera de trece peldaños. Al final de dicha escalera hay una especie de solana-corredor pero sin cubierta. Los huecos de ventanas y puertas están sin guarnecer, lo que hace que el edificio tenga un aspecto rústico.




En el jardín, un bonito cenador con columnillas de piedra. En el centro mesa cuadrada con un banco de la misma longitud, a cada uno de los lados. Cuadros muy estrechos y largos con setos de boj, forman tres carreras.


Hay en la finca un enorme tronco de eucaliptus traído en 1868 por Lorenzo Izquierdo Zárate, que fue diputado. En el jardín, magníficas hortensias, camelias y azaleas, famosas por su tamaño y belleza"


PAZO DE FEFIÑÁNS

 Foi visitado en 1947. Descríbense materiais de construción e detalles decorativos. Nun fragmento dise:

" Fefiñáns, a pesar de algunas vicisitudes, es con Oca el pazo más importante de Galicia. Su gran plaza llegaba en otro tiempo casi al mar y se entraba en ella por un arco romano. Esta plaza fue expropiada por el ayuntamiento y rodeada de casas mezquinas. Sin embargo, es impresionante el aspecto del pazo con sus dos frentes y el torreón y un tercer frente constituido por la capilla, que es una verdadera iglesia con sus dos torres rodeada de elevada lonja. La planta general del palacio obedece al tipo de tres alas formando patio exterior pues la iglesia, con su derrumbado pasadizo elevado que la unía a la casa, formaba su tercer ala. Se equivoca Lampérez al considerar Fefiñáns pazo de dos alas según el prototipo que cree ver en el palacio de Gelmirez."

Praza do mercado en 1947. Polo que se ve nesta data segue a usarse a praza como lugar de mercado, debe ser das últimas fotos que se tiraron antes do seu traslado a Cambados, que parece que aconteceu en 1949.


Vista aérea do pazo, probablemente dende unha das torres da igrexa de san Bieito. Ao fondo pode verse o monte da Pastora e sta Mariña

 
Entrada principal do pazo. É posible ver un automóbil no portal.

venres 25 marzo 2016

UNHA OBRA DE ASOREY EN CAMBADOS?

A imaxe de Xesús Nazareno que está na Igrexa parroquial de Cambados (non na capela do Hospital) poidera ser de Asorey.

Francisco Asorey empezou a súa formación como escultor en Sarriá, Barcelona. Alí existía un obradoiro de imaxinería relixiosa dirixida polo escultor Parellada. Polo tanto "as primeiras letras" artísticas do cambadés foron como escultor de imaxes relixiosas. Posteriormente adicouse a moitos xéneros escultóricos diferentes, pero nunca deixou de esculpir imaxinería. Podería decirse que foi "o último gran imaxineiro".


Obradoiro de imaxes relixiosas no Colexio Salesiano de Sarriá. O home de traxe puidera ser Parellada, mestre de Asorey. Foto facilitada polo Padre salesiano Amado Pérez. 


As imaxes relixiosas están feitas en madeira. A tradición de facer estas imaxes remóntase á Idade Media na cultura cristiá, pero podemos atopalas tamén na cultura grega e exipcia. Tiveron especial difusión durante o Barroco (ss. XVII-XVIII). Os encargos da Igrexa Católica pedían realismo e a técnica usada permitíao. Tampouco había tantos medios económicos como en Italia por exemplo, onde se facían en mármore. A madeira sae máis barata. Aparecen en Galicia,  nestes séculos e posteriores, un gran número de escultores que acadan un enorme grado de mestría: Gregorio FernándezFrancisco de Moure, Gambino, Felipe de Castro, Xosé Ferreiro... A Igrexa era a que tiña maior poder económico e polo tanto a que facía máis encargos, eso explica a non existencia á penas de escultura profana ou non relixiosa en Galicia neses séculos. Pese á enorme calidade dos artistas citados quizais está pouco valorada e coñecida a súa obra no momento actual. Asorey beberá de toda esta tradición escultórica galega.

As esculturas relixiosas fanse en madeira, logo recóbrense dunha capa de estuco (cola de coello+ xeso) que vai absorber ben a pintura ao óleo que se aplica posteriormente. Para gañar en realismo, moitas veces úsanse "postizos": pelo natural, ollos de cristal, marfil nos dentes... Unha técnica chamada "estofado" enriquece ás veces a policromía. A figura recóbrese de láminas de pan de ouro ou prata (nas zonas onde van ir as roupas) que logo se pintan por riba e finalmente ráspase esa pintura facendo debuxos que permiten ver por baixo o dourado, o resultado é moi vistoso e imita os brocados das roupas antigas.

Detalle do "estofado" da Virxe do Carme de Cuntis de Asorey. Foto: Maribel Iglesias

A primeira obra de escultura que coñecemos de Asorey é precisamente unha imaxe relixiosa. Trátase dun Cristo (que formaba parte dun Calvario coa Virxe e S. Xoán a cada lado) que se atopa no Colexio dos Salesianos de Barakaldo, a onde foi Asorey como profesor de debuxo e onde montou o seu primeiro obradoiro de escultura cos artistas vascos Beovide e Guraya. A datación aproximada é sobre 1908. Asorey tería sobre 19 anos. Chámanlle en Barakaldo: "O Cristo do Perdón".

Crucificado, Capela do Colexio dos Salesianos de Barakaldo. Foto: Maribel Iglesias

Pero imos á obra que nos ocupa hoxe. Púxome sobre a pista de que o Nazareno poidera ser de Asorey unha reseña nun xornal: El Ideal Gallego do 7-4-1920, pax. 2, que se pode consultar doadamente na BIBLIOTECA GALICIANA, alí dise:

DE CAMBADOS

La Semana Santa en esta villa resultó muy solemne, predicando en el Lavatorio, Descendimiento y Soledad el ilustrado capellán de la Casa-Hospicio de Pontevedra Sr. Vidal Vecino, estando muy elocuente y a gran altura, y en el encuentro y Pasión, el coadjutor Sr. Rodríguez Cadarso, siendo muy elogiada su labor oratoria.
Las procesiones respectivas resultaron muy brillantes, especialmente la del Santo Entierro que presidió el Ayuntamiento con las autoridades militares.
 Haremos mención de una hermosa escultura del Nazareno, obra del ilustre paisano, hijo de Cambados, Sr. Asorey. Fué estrenada esta imagen este año y es de completo agrado del pueblo. Por su autor podemos juzgar la obra de arte.  

Consérvanse algunhas fotos antigas onde se pode ver a imaxe. Corresponden seguramente aos anos 40.

"O Santo Encontro" na Praza Alfredo Brañas. O Nazareno vese na parte dereita da foto. Aparece na publicación, "Cambados dos tempos idos" coordinada por Luís Rei e editada en 1990. Alí indícase que a foto é de 1944.




Probablemente é da mesma data esta foto que nos facilitou Manolo Pillado a través do grupo de facebook: Fotos de Cambados.

Para recoller máis datos sobre esta escultura visitei o Arquivo Diocesano de Santiago que se atopa no edificio do Seminario Maior. Alí conservan a maior parte da documentación das parroquias da diócese de Santiago. Teñen tamén unha catalogación das imaxes que existen nas igrexas desa diócese (á que pertence Cambados) feita polo profesor Ares Espada, na que se indica que esta imaxe pertence a Asorey. Pero non se di de onde se obtén a información e data a imaxe nos anos 40.

Os datos que teño parecen indicar que efectivamente a escultura sae do taller de Asorey. Pero, cal é a súa data? 1920, como indica o xornal, é a mesma imaxe que temos hoxe? anos 40 como di Ares Espada?

Alguén pode facilitarme algún dato máis?


A escultura do Nazareno hoxe. Trátase dunha imaxe de vestir. Só están esculpidas, rostro, brazos e pernas. Os brillos da policromía (que non aparecen noutras obras de Asorey) parecen indicar que probablemente foi repintada. Fotos: Maribel Iglesias.






sábado 31 outubro 2015

OS DESCENDENTES DE DIEGO DE ZÁRATE (e III). Sindo Mosteiro

Última entrega da serie sobre a casa de Montesacro. Grazas Sindo.




Foto: Sindo Mosteiro.2012.

Co paso do tempo, o pazo de Montesacro sería residencia habitual dos marqueses nalgunhas épocas, quedando como casa de temporada noutras. Coa chegada dos Luyando, alternarían co pazo de Bermás sobre todo. Esta familia, que adoptaría algúns dos costumes do seu rango como señores da súa terra e xurisdición, mantería, porén, unha actitude máis liberal que outros do seu status, e así foi evidente cos desencontros cos vizcondes de Fefiñáns e duque de Alba, posuidores dos veciños señoríos de Fefiñans e Cambados. Na mesma liña estaban os Bazán, que incluso chegarían a preitos polo enfrontamento con algún franciscano cambadés ultraortodoxo que os acusaba de seren descendentes de xudeus, por non falar do detestable que lles resultaba aos tradicionalistas a figura daquel insigne Pedro Pablo Bazán de Mendoza, máis afín ás novas ideas revolucionarias francesas. Ambas familias chegarían a enlazar cando o IV marqués casa con María Gaspara Bazán de Mendoza. A chegada no 1856 de Jose María de Luyando Hormaechea, VII marqués de Montesacro, supón unha certa revolución en San Tomé do Mar, onde os seus habitantes trataban de estender os beneficios da condición de matriculados no mar dos mariñeiros ao resto da poboación e de levaren a cabo negocios con que superaren a crise de 1842-52 en que desaparecera practicamente a sardiña da nosa ribeira.

 Fragmento dun mapa de Cambados de 1593 no que se pode ver a "barca das Estacas" que cruzaba o río Umia. Arquivo Universitario de Santiago.

 Desde 1840 levaban o beneficio de xeito irregular da barca das Estacas, da que era arrendatario José Aragunde, a quen se lle embargan no 1860 –tras preito do marqués- 3.066 reais. Tamén se pretende embargar a Manuel Pérez del Río, depositario teórico dos fondos, ao que non se lle atopa nada. A sentencia será favorable ao marqués en data de 21 de xaneiro de 1861. O uso da barca sería imprescindible para o paso do río até a construción da ponte, iniciada no 1868 e rematada no 1878, a iniciativa dun grupo de inversores que tiraba proveito das taxas a cobraren nunha casa anexa. A ponte non será de uso público e gratuíto até a compra polo Estado, a iniciativa do marqués de Mochales, deputado en Cortes polo partido de Cambados, no 1902.

Entre os descendentes destacados desta liña está Juan Zárate y Murga, Capitán Xeneral das Canarias no 1840; Manuel Taboada Roca, X marqués de Montesacro, maxistrado do Tribunal Supremo e xenealoxista e o seu irmán Antonio, tamén destacado investigador en diferentes campos históricos. A filla de Manuel, Mª del Pilar Lourdes Taboada Fernández, é a XII e actual marquesa de Montesacro desde o 30 de marzo de 2012. Tamén se debe mencionar a Ramiro Hernán Luyando Varela de Luaces Zárate, IX marqués de Montesacro, morto no 6 de febreiro de 1937 e derradeiro habitante deste pazo antes da venda, para trasladar o asilo instalado no pazo de Torrado aquí, pola súa viúva, Juana María Grisone Vezzoso, que ao pouco marcha para casar co III marqués de Alonso-Martínez e IV marqués de Bellamar no 30 de abril de 1941.



 Praia de San Tomé do Mar e pazo de Montesacro. Foto Sindo Mosteiro, 2012.

Pero seguramente dous van ser os máis destacados, pai e fillo. Vicente de Zárate-Murga Bazán de Mendoza, V marqués de Montesacro, nacido o 21 de xaneiro de 1779 en San Tomé do Mar, era fillo de Antonio Julián de Zárate Murga e de Gaspara Bazán de Mendoza e casou con Socorro Piñeiro Cárdenas, do que resultaron os fillos Javier e Valvanera Zárate Piñeiro, VI marquesa de Montesacro. Este Vicente era membro da “Real Maestranza de Caballería de Granada”, acadando o cargo de tenente coronel da milicia provincial, en principio unha organización na reserva, que na Guerra Carlista de 1833-40 é totalmente asimilable á infantería do exército. Durante o conflito armado deuse o intento de rebelión chamado “Conspiración do Salnés”, proclamada o 26 de abril de 1835 na igrexa de Paradela, como estratexia plurinuclear en paralelo ás que lideraban o cóengo cardeal de Santiago, Gorostidi, e Antonio López, logo presos e executados. O líder era o antigo oficial José Martínez Andrade e o segundo era o propio cura de Paradela e actuaban por boa parte do Salnés tratando de estender a rebelión. Andrade, xunto co seu segundo e outros dous compañeiros, foron presos e levados á cadea de Pontevedra o 5 de maio polas milicias que dirixía Vicente Zárate, marqués de Montesacro, acuarteladas no vello convento expropiado dos franciscanos de Cambados. O 8 de xuño, a pesar das presións das elites máis conservadoras, é ordenada polo capitán xeneral do Exército do Reino de Galicia a execución dos once reos capturados até entón, dos que seis eran cregos, e todos eles procedentes das parroquias de Tremoedo, Paradela, Briallos, Leiro, Vilanova e Romai. Tamén serán xulgados en Caldas outros elementos acusados de conspiración e apoio á facción carlista, dos que sete resultaron ser tamén cregos das parroquias de Carracedo, Cesar, Baión, Leiro, Tremoedo e Deiro. A causa dos méritos contraídos o marqués sería nomeado senador pola provincia de Pontevedra no 7 de marzo de 1840, aínda que non chega a xurar o cargo. Aínda tería que ver morrer ao seu fillo e truncado sucesor, sobrevivíndoo tres anos até o 1847.

Javier Zárate Piñeiro é asasinado no 1844, segundo algúns autores, no pazo familiar de San Tomé do Mar; segundo outros é malferido na alameda e trasladado ao pazo onde agoniza ata a morte. Pero a versión que máis circula é a de que foi asasinado na alameda a causa da súa actividade como o que hoxe poderiamos chamar “depredador sexual”. Seica tiña unha afección desmedida polas saias, o que levou a que os veciños de San Tomé se confabularan para lle daren morte con sacos cheos de area da praia. Este detalle faime pensar que ben pode ser esta narración dos feitos froito dunha elaboración literaria a posteriori, tendo en conta que algo así se conta nunha noveliña de éxito daquel tempo, escrita por Prosper Mérimée, La Vénus d'Ille, publicada no ano 1837:


“Achegueime ao leito e erguín o corpo do desgraciado mozo; estaba xa teso e frío. Os seus dentes regañados e a súa cara ennegrecida expresaban as máis terribles angustias. Ao parecer a súa morte fora violenta e a agonía terrible. Non obstante, non tiña a menor mancha de sangue na roupa. Abrinlle a camisa e vinlle no peito unha marca morada que se prolongaba polas costas e o lombo. Diríase que fora entalado por un aro de ferro. Tripei algo duro que se atopaba enriba da alfombra; baixeime e vin unha sortella de diamantes.
Levei o señor de Peyrehorade e a súa dona ao seu cuarto, despois mandei que levasen a recén casada tamén alí.
-Aínda teñen vostedes unha filla –díxenlles- e deben mirar por ela.
Parecíame claro que o señor Alphonse fora vítima dun asasinato; os asasinos atoparon algún medio para se introducir pola noite no cuarto da noiva. Aquelas mazaduras no peito e a súa dirección circular poñíanme nun aperto porque un pau ou unha barra de ferro non poderían facer tal cousa. De súpeto, lembrei ter oído que en Valencia os matóns servíanse de longos sacos de coiro cheos de xabre para pegarlles ás persoas que lles encargaban matar. Entón acordeime do arrieiro aragonés e da súa ameaza.”

Javier Zárate había pouco que casara, no 1838, na Coruña con María Circuncisión Sangro (tamén chamada Manuela), coa que tiña unha filla pequena e era fillo dun gran señor. Son curiosas as coincidencias. Esta morte vai precipitar o cambio de liña, pois coa desaparición do V marqués, nin a irmá Valvanera nin a filla, María Jacoba, serán quen de defenderen os seus posibles dereitos por moito tempo, e tampouco conseguirán finalmente acadar o outro morgado familiar, o de Salinas, que pasará a Faustina, irmá de José María de Luyando. O que sucedería a esta liña, tras sentencia xudicial, sería este VII marqués de Montesacro, con sentencia definitiva do 23 de marzo de 1863, tras uns cantos anos de teceren. O personaxe de Javier de Zárate foi moi sonado na sociedade cambadesa, aínda que a narración do seu relato confunde con frecuencia feitos do seu pai cos seus. Así, é interesante citar unha carta que Ramón Cabanillas enviou a Isidoro Millán o 8 de novembro de 1955:

“De aquel decimonónico Marqués de Montesacro que murió de una paliza que un marido ultrajado le profirió con un saco de arena, una noche de invierno en la recién plantada alameda de Santo Tomé, conozco la frase testamentaria: “es mi voluntad que me entierren con bigote y perilla como buen liberal”, por boca de Joaquín. En una ocasión, en su despacho abrió un arca de castaño en que guardaba varios documentos y entre ellos, según él, la última disposición del Marqués, muy curiosa por otras cláusulas; su propósito era enseñarme el documento pero la confidencia se interrumpió por la entrada de extraños. Ese Marqués, de quien oí hablar mucho en mi juventud, parece que era un devoto de Espartero, fue Alcalde de Cambados y el que ordenó el derribo de los arcos que unían el Palacio con la actual casa de José González, la de Laya y la iglesia de San Benito. El arca de Joaquín –debe saberlo Aurora- parece que la llevó Juanín Gil, no sé si cedida o comprada, con los documentos que contenía y otros objetos que no sé que fue de ellos. El Marqués fue uno de los hijos cambadeses más interesantes. ¡Qué valle de Salnés! Si no tuviera los años que tengo, le dedicaría mis horas.”
Quizais algún día poidamos continuar esta historia, non hai máis que dar con esa arca de que fala Cabanillas. Quen sabe cantos feitos do pasado nos podería traer cara os nosos días.

Para rematar, unha pequena coda musical con que lembrar a dous personaxes interesantes: o noso primeiro marqués de Montesacro e o músico Daniel Purcell, sempre á sombra do seu xenial irmán Henry, que morrerían no mesmo ano de 1717 case á mesma idade. Compuxo Daniel unha boa presada de obras de enorme beleza, das que destacaremos “My dearest, My fairest”, interpretada neste caso por dous contratenores irrepetibles: Andreas Scholl e Philip Jaroussky.

domingo 11 outubro 2015

O PAZO DE MONTESACRO (II) por Sindo Mosteiro

Continúa Sindo adentrándose na historia dos Zárate e Murga, esta vez toca unha pormenorizada análise do seu pazo.



 Pazo de Montesacro en San Tomé do Mar. Postal de 1910

Polo que respecta ao pazo que se ergueu na vila de San Tomé do Mar para albergar a nacente estirpe dos Montesacro, unha das obras máis destacadas da arquitectura civil galega do seu tempo, xunto co pazo de Sistallo, a Casa do Concello de Lugo e unha presadiña delas máis, non semella que puidese ter sido feito en tempos do primeiro marqués, atendendo ao seu estilo, que concorda mellor co que se estaba a facer na década dos anos 30 dese século XVIII. Desde logo, se, como me parece, é unha obra trazada polo xenial arquitecto compostelán Simón Rodríguez, non podería ser anterior á súa estancia na cadea ata 1714, a causa dunha obra colindante ao convento dos agostiños de Santiago, asunto que remataría coa absolución e indemnización. Nos anos 30 xa estaba consagrado e traballaba para a igrexa dos xesuítas de Santiago e a dos mercedarios de Conxo, así como noutras de menor empaque.

Lenzo de muralla do pazo de Montesacro co característico machón, ca. 1950.


 O conxunto componse polo edificio principal e outros anexos, entre os que se debe salientar a capela da Virxe da Valvanera, cinguindo o predio unha forte muralla que se reforza nas esquinas e entradas con poderosos machóns cilíndricos rematados en semiesfera e pináculo, da que se ten perdido unha boa parte a causa da venda de solares para construción, algo que non debeu ser permitido no seu día, pois forma parte intrínseca do conxunto do pazo.



O tipo de construción é moi semellante ao habitual pazo compostelán, similar, por exemplo, á Casa do Deán, cunha porta principal onde se centra a decoración, que dá acceso a un zaguán amplo do que parte unha esqueira monumental dun só tiro para comunicar as estancias inferiores cos cuartos superiores, animada por balaústres elegantes e machóns decorados con placas recortadas, tendo conta da viguería por medio de ménsulas labradas con acantos. 

Pazo de Montesacro. Interior. Esqueira monumental. Foto Sindo Mosteiro, 2015



 Pazo de Montesacro. Interior. Ménsula do zaguán. Foto Sindo Mosteiro, 2015
 
O zaguán serve de distribuidor para espacios anexos como as adegas, cortes, talleres, leñeira, cociña e outros. Por aquí entraba eu con meu pai desde moi neno para levar en ofrenda, polo tempo do Nadal, un cargamento de roscas e pan de festa para os velliños aquí arrombados puidesen levar con mellor humor esas datas tan familiares.

Aquí está inmediato, tras un gran arco de medio punto labrado con placas recortadas, un distribuidor organizado como un patio ao que se abren distintas portas no baixo e primeiro andar, todas elas recercadas e molduradas no lintel, no que hai sempre un green man entre follato, tema que se retoma no escudo. Redúcese o ornato moito, xa non interesa tanto a incorporación da natureza á arquitectura como en décadas pasadas. Céntrase o repertorio plástico en cornixas, chemineas e sineiro que se recortan contra o ceo, buscando así a beleza das perspectivas, o xogo co entorno como unha verdadeira creación urbanística como escenografía, tendo en conta o lugar que ocupa o edificio que, por outra parte, non é máis que unha mole poderosa de pedra, de precisa técnica de estereotomía, enfrontada ao mar veciño como o fan os grandes cons sobre os que se asenta San Tomé do Mar.


Pazo de Montesacro. Interior. Porta con “green man” no lintel. Foto Sindo Mosteiro, 2015 



A este respecto hai que sinalar a afectación que supuxo para o seu deseño orixinal e para a súa correcta visión coa perspectiva que lle foi dada, a construción da escalinata que comunica o nivel da praia co da rúa superior a mediados dos anos 60 do século XX, xa que a súa excesiva elevación afoga parte da fachada. A pesar diso téñolle certo aprecio, pois nesta escalinata traballou, segundo el mesmo me ten contado, o meu tío avó Pepito, que foi un verdadeiro avó para min.
Creo que unha solución mellor sería unha grada simple que rematase ao nivel da rúa superior, aínda que se perdesen as casetas aproveitadas nos baixos da escalinata. É moi característico do momento prescindir da utilización do orde clásico de columnas, a moi escueta decoración vexetal e a concentración do volume decorativo na parte superior. Procura sacar todo o partido posible ao aspecto rudo e poderoso do granito por medio dos elementos xeométricos. 

  San Tomé do Mar, 1934


Pazo de Montesacro. Foto de Secundino Iglesias Ortigueira, “Siorty”, publicada en “El Pueblo Gallego”, 30-VI-1963.


A fachada principal deséñase deixando ver a organización en baixo e un andar, separando ambos corpos por medio dun resalte liso a xeito de imposta que se ve reforzada pola molduración do balcón. Os tres vans deste primeiro nivel carecen totalmente de decoración, o que concorda coa parede espida. No seguinte nivel ábrense tres vans ao balcón cinguido por balaustrada de forxa, ademais doutros dous con antepeito de balaústres de forxa co mesmo deseño. Estes cinco vans teñen un mínimo resalte no contorno e están partidos. Establécese na cornixa, moi voada, unha molduración complexa que se ve interrompida por unha serie de placas recortadas, desde as que deitan a escorrentía da choiva dúas gárgolas prismáticas e molduradas arredor do escudo e outras dúas nas esquinas, que se    volven utilizar na parte posterior do edificio.





 [Arriba] Escudo do Pazo de Montesacro. Foto Sindo Mosteiro, 2012. [Abaixo] Escudo da sepultura do I marqués de Montesacro. Igrexa dos Terciairos, Santiago. Foto: Maribel Iglesias.






Pazo de Montesacro. Detalle do cornixamento, acrótera e gárgola. Foto Sindo Mosteiro, 2010.




 
[Abaixo] Capela da Virxe de Valvanera. Edícula. Foto Sindo Mosteiro, 2011.


Sobre cada unha das placas sitúase unha acrótera de perfil decrecente a xeito de pináculo rematado no que semella unha granada coas seccións lonxitudinais marcadas, solución semellante á que introducira Melchor de Velasco no século anterior e que se continúa con éxito cos arquitectos composteláns do XVIII. Para rematar o conxunto na parte central sitúase a edícula que dá abeiro ao escudo. Éste é semellante ao labrado para a tumba do primeiro marqués, salvo no tipo de decoración de follato, que aquí parte organizada en dous mazos simétricos desde cadansúa voluta que é apresada nunha grapa pola lingua dun green man. É unha decoración máis densa, de maiores contrastes, e evita xa as sartas de froitas. Na decoración naturalista, como ven sendo habitual, os seus elementos presentan un realismo inxenuo preñado de simbolismo. As armas e a cruz de Santiago son semellantes, así como a coroa de marqués, agora con máis profundidade, pero é novo o elemento do brazo armado cunha espada que parte da coroa. Non teño claro o seu significado, pero é posible que se trate dunha alusión simplificada á pertenza á “Hermandad por los Hijosdalgo de Salinas de Añana” que, como adoitaba suceder con outras corporacións alavesas semellantes, utilizaba o escudo de Portilla co castelo, o león e o brazo armado con espada, e que máis tarde pasaría a representar a todo o conxunto de Araba. Afírmase a edícula mediante dúas volutas, unha a cada lado, rematadas en cadanseu pináculo semellante aos xa descritos. Nas volutas búscanse distintos planos de relevo. Enriba do escudo sitúase un frontón semicircular moldurado, partido polo volume do escudo, aberto na parte superior, e rematado por cinco pináculos. Aquí hai unha preocupación clara por buscar xogos lumínicos e de perspectiva, a característica máis clara de Simón Rodríguez, coa procura do baldeiro activo, no que os planos en diferentes situacións atopan efectos de profundidade, favorecidos polas superficies descontinuas e fendas nos planos. Esta concentración da decoración na parte alta ademais está buscando a sensación de inestabilidade.

En canto á capela, está abeirada ao pazo pola parte oeste. Tense falado moito de que a advocación da Virxe de Valvanera foi traída polos Montesacro de La Rioja, e seguramente é o máis probable, xa que a nai dos primeiros marqueses era de San Millán de La Cogolla, a 33 km. do mosteiro de Valvanera, mais non hai que descartar que o impulso lles viñera tamén do santuario desta advocación, construído no século XVI, no lugar de Colta, a uns 200 km. de Quito, centro importante de peregrinación daquela parte do mundo durante moitos anos. Hai que lembrar que os dous primeiros marqueses tiñan arrendado o correxemento de Quito e debían ter un coñecemento pormenorizado dos asuntos do seu territorio. Mantense neste novo edificio a continuidade coa casa por medio do despece idéntico dos perpiaños, a liña de imposta plana que separa o baixo do primeiro andar, o conxunto de molduración da cornixa e o elemento integrado por placa recortada e pináculo da esquina occidental. Pero xa imos ver unha man diferente noutros elementos. Ademais da decoración xa descrita, o muro anímase cun eixo central composto pola porta de entrada, a edícula que dá abeiro á Virxe de Valvanera, unha fiestra e o pequeno sineiro. Este componse por medio de dúas pilastras sobre un lenzo no que se abre un arco de medio punto no que se inserta o sino. Tras unha moldura remátase con dous pináculos, un sobre cada pilastra, e unha cruz enriba da clave do arco. O elemento máis destacado é a preciosa edícula que se forma sobre dúas ménsulas caixeadas e cun colgante en forma de anel. Sobre elas móntase unha cornixa moldurada e, a eixo coas ménsulas, elévanse dúas pequenas pilastras caixeadas sobre zócalo e encapiteladas cunha fina molduración que se remata con cadanseu pináculo de forma esvelta e tope de bóla. Entre elas ábrese unha profunda edícula para abeirar á imaxe da Virxe de Valvanera que segue a súa iconografía orixinal rioxana, nunha actualización dezaoitesca de grande calidade do primitivo medieval. O van está cuberto por un arco de medio punto moldurado de xeito similar ás formas encapiteladas descritas, coa clave quebrada, sobre a que se coloca outro pináculo idéntico aos dous anteriores, en plano máis alto, e dando abeiro a unha cuncha de vieira adaptada á forma do arco. Claramente esta obra da capela é dun autor diferente ao que trazou o pazo, agora cun deseño equilibrado, elegante e menos dramático na busca de contrastes lumínicos, incorporando un elemento moi querido do rococó compostelán como é a cuncha de vieira. O interior non fai máis que confirmar esta apreciación.



 Virxe de Valvanera da capela de Montesacro. Estampa devocional.

É unha igrexa de nave única onde se combina o uso de rebos para a maior parte da superficie e perpiaño ben traballado para as partes estrutural e plasticamente máis visibles. Desafortunadamente, nesta moda absurda de repicar os recebados das últimas décadas, quedan os rebos ao aire, impedindo así o efecto orixinal de contraste de texturas e cores. Os arcos faixóns teñen conta dunha volta de canón, formada por rebos ben organizados transversalmente, que se separa da nave por medio dunha cornixa moldurada con bastante volume, que se ve interrompida por ménsulas nas que apean os arcos. O presbiterio, iluminado cunha fiestra abucinada cara o poñente, reduce as proporcións da nave en altura e ao largo, agora coa volta de canón formada con perpiaños sobre unha cornixa semellante á da nave, a menor altura, e con dous arcos faixóns sobre ménsulas nos extremos da volta. Hai que destacar os elementos mobles con que se completa o edificio, entre os que está unha vella imaxe de San Tomé portando lanza e libro como é común (véxase un paralelo en Santa Mariña de Ozo), probablemente unha peza popular manierista dos arredores do 1600, atendendo ao movemento do corpo, aínda que o repintado da policromía non permite precisar moito. Disque procede da antiga capela de San Tomé e San Sadurniño do pazo dos Soutomaior na illa da Figueira. Tamén hai dúas imaxes recentes da fundadora da “Congregación Caritativa Española de las Hermanitas de los Ancianos Desamparados”, Santa Teresa de Jesús Jornet e Ibars, e da Virxe dos Desamparados tirada do modelo da súa basílica en Valencia. Esta ocupa o lugar do antigo púlpito do Evanxelio, hoxe desmontado en parte. Tamén hai un anxo a cada lado do inicio da volta do presbiterio.
Capela da Virxe de Valvanera. Interior. Foto Sindo Mosteiro, 2015

Pero o máis interesante é o extraordinario retábulo maior, seguramente o de maior calidade dos que hoxe se poden ver no concello de Cambados. É unha peza de corpo único e ático adaptado ao arco de medio punto do testeiro cun aspecto impoñente grazas á súa fastosidade ornamental. Iníciase cun pedestal decorado con placas, aberto por dúas portas que tamén fenden o nivel da predela. Conserva un precioso frontal de altar de guadamecí cun traballo de grande calidade en brocados e repuxados con motivos vexetais e flores de diversas especies. Lamentablemente, o mesado de altar foi modificado e recortado o seu volume, seguramente a conta da reforma litúrxica dos anos 60 do pasado século. A predela incorpora unha serie de ménsulas con decoración vexetal -sobre todo acantos- e testas de anxos a eixo dos elementos sustentantes superiores. 


Detalle do retábulo. Foto: Maribel Iglesias

 O corpo principal articúlase con dous pares de estípites dispostas en dous planos que buscan un efecto de maior profundidade cara o xa profundo fornelo principal casetonado, onde se coloca a titular da capela, a Virxe de Valvanera coa iconografía habitual derivada do modelo medieval rioxano, agora animada un tanto a súa rixidez coa graza xestual da fin do Barroco. Nos laterais hai cadanseu fornelo bastante plano onde se coloca un San Xosé co Neno no chan, en indumentaria de camiñante, na esquerda, e San Diego de Alcalá en hábito franciscano e portando a cruz e as rosas como elementos procedentes da súa lenda haxiográfica, na dereita. Sobre cada un destes dous fornelos hai un anxo portando un macizo de decoración vexetal. Remátase este corpo cun entablamento con arquitrabe, friso e cornixa que reproducen a sucesión de planos do nivel inferior, todo animado por moitos elementos decorativos diversos. O ático reproduce o xogo de planos inferior situando, no eixo das estípites, machóns que permiten un contraste de volumes, centrando de novo a atención cara a parte central, onde dous anxos, espidos e con pano de pureza, presentan o escudo coas armas de Zárate e Murga, coroa de marqués e brazo armado con espada, semellante ao xa descrito no exterior, agora tamén rodeado dunha orla vexetal. As albanegas son aproveitadas para situar dúas figuras de santos de menor tamaño e máis ríxidas no estilo que as inferiores, representando a San Francisco de Asís e Santo Antonio de Lisboa, ambos con hábito franciscano e cos seus respectivos elementos iconográficos: cruz e estigmas no caso do primeiro; neno, libro e azucena no segundo. Unha cornixa moi voada, que reproduce o movemento de planos inferior, remata o conxunto, engadindo dúas testas de anxos no seu volume. En canto á datación desta obra magnífica, hai que facer notar o uso de elementos decorativos que proveñen da escola barroca compostelá practicamente desde o principio, como son as restas de froitas, ao que hai que engadir o uso discreto de placas recortadas, tan do gusto de Simón Rodríguez e compañeiros de xeración, xa no século XVIII. Pero aquí é evidente a incorporación de elementos xa francamente rococós, caso da rocalla, cuncha e as estípites como elemento sustentante. Estas, aínda que introducidas na obra do retábulo maior de San Martiño Pinario por Fernando de Casas e Miguel de Romai no 1730-33, non se van poñer de moda ata os anos 40 e os 50. Tamén hai que ter en conta as tallas de San Xosé e San Diego de Alcalá, sobre todo esta de maior calidade, con ese cimbreado característico deses anos, posuíndo un aire familiar ás obras de Gambino do momento, aínda que sen chegar ao nivel de mestría do xenio compostelán. Parece claro, ademais, que os santos foron escollidos para acompañaren á Virxe de Valvanera tendo en conta a onomástica dos primeiros marqueses: Diego e Xosé. Morto o segundo marqués no 1743, é moi posible que a obra da capela estivese xa feita nese ano. En canto aos santos colocados sobre a cornixa superior, non semella que estivesen no plan orixinal, xa que non se lles deixou lugar axeitado para uns fornelos que os abeirase, aproveitando as albanegas como solución a posteriori. O seu estilo tamén se afasta un tanto dos anteriores. É moi posible que se colocasen no tempo do cuarto marqués, Antonio, morto no 1796.A capela aínda tería que ser restaurada co paso dos anos, tal e como se indica nunha inscrición, baixo o patrocinio de María Izquierdo Zárate, filla da VI Marquesa de Montesacro, no ano 1894.

Alameda de San Tomé do Mar. Postal de 1910.

Outro elemento que formaba parte do conxunto, como espazo de recreo fóra do recinto pacego, foi a alameda situada á beira da praia, de uso particular e cerrada cun muriño de pedra que se abría mediante uns machóns rematados en pináculos con bóla na cimeira. Pero os chopos e os pináculos non foron quen de sobreviviren ao mal entendido progreso que trouxeron pasadas décadas. Hoxe non resta máis que unha bóla como triste recordo do esplendor pasado.

Foto: Sindo Mosteiro